7. SınıfSosyal Bilgiler
Sosyal Bilgiler · 7. Sınıf · Coğrafya ve Ekonomi
Bu derste Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Bu konuyu anlamanın ön koşulu Osmanlı Devleti'nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler bilgisidir. Osmanlı Devleti'nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.
Bir ülke sınırları içinde belirli bir anda yaşayan insanların toplamına nüfus denir. Bir ülkenin nüfusu; yaşa ve cinsiyete göre dağılımı, artış hızı, yoğunluğu ve yerleşim biçimi gibi özellikleriyle incelenir. Bu özelliklerin tamamına birlikte bakıldığında ülkenin iş gücü, eğitim ihtiyacı ve kalkınma kapasitesi görülür.
Türkiye'nin nüfusu genç ve dinamik bir yapıya sahiptir; ancak toplam doğurganlık hızı ikisinin altına inerek yenileme düzeyinin gerisine düşmüştür. Bu durum, ilerleyen yıllarda iş gücünün daralmasına ve yaşlı nüfus oranının artmasına yol açar. Nüfusun dengeli dağılmaması ise en önemli sorundur.
Nüfusun bir yere yerleşmesini sağlayan etkenler ikiye ayrılır. Doğal faktörler; iklim, yer şekilleri, toprak verimi, su kaynakları ve yer altı kaynaklarıdır. Beşeri faktörler; sanayi, ulaşım, tarım, turizm, eğitim, sağlık hizmetleri, tarihî geçmiş ve ekonomik fırsatlardır.
| Faktör Türü | Örnekler | Yönü |
|---|---|---|
| Doğal | Uygun iklim, verimli toprak, su | Yerleşimi destekler ya da sınırlandırır |
| Beşeri | Sanayi, üniversite, ulaşım ağı | Nüfusu kendine çeker |
Nüfusun km²'ye düşen kişi sayısına nüfus yoğunluğu denir. Türkiye'nin nüfus yoğunluğu ortalaması yaklaşık 110 kişi/km²'dir; ancak İstanbul'da bu sayı binlerce kişiye çıkarken Doğu Anadolu'nun dağlık kesimlerinde çok daha düşüktür. Sanayi ve hizmetlerin yoğunlaştığı yerler nüfusu çeker, dağlık ve ulaşımı zor yerler boşalır.
İnsanların yaşadıkları yeri değiştirmesine göç denir. İç göç, ülke içinde kırdan kente ya da bir bölgeden diğerine olan harekettir ve en yaygın biçimi kente göçtür. Tarımda makineleşmenin artması, iş imkânının şehirlerde yoğunlaşması ve eğitim-olanağa erişim bu göcün nedenleridir.
Göçün sonuçları çift yönlüdür. Kentlerde iş gücü ve hareketlilik artarken konut, ulaşım, su ve işsizlik sorunları büyür. Kırsalda ise üretim düşer, yaşlı ve çocuk nüfus oranı yükselir. Dış göç ise ülke dışına yapılan göçtür; iş gücü talebiyle Avrupa'ya giden göçmenler ve savaş nedeniyle sığınan insanlar bu gruptadır.
Yerleşmeler, temel geçim kaynağına ve nüfus yoğunluğuna göre kır ve kent olarak ikiye ayrılır. Kır yerleşmeleri; köy, mezra, yayla, oba ve çiftliktir; nüfusu azdır ve geçim tarım-hayvancılığa dayanır. Kent yerleşmeleri; belde, ilçe ve il merkezleridir; nüfusu fazla, geçim kaynağı ise sanayi ve hizmettir.
Kentleşme oranının yükselmesinde sanayileşme belirleyicidir. Fabrikaların kurulduğu yerlere iş gücü akar, hizmet sektörü büyür, kentler genişler. Bu hızla büyüyen kentlerde plansız gelişen mahalleler, trafik ve çevre kirliliği gibi sorunlar ortaya çıkar.
Nüfusun eğitimi, sağlığı ve dengeli dağılımı için devletin yürüttüğü çalışmalara nüfus politikası denir. Türkiye'de 1960'lı yıllarda doğumların planlanmasını öngören politikalar uygulanmış, 1980'lerden sonra ise nüfus artışının kalkınmaya katkı sağlayacağı düşünülerek genç nüfusun iş gücü olarak değerlendirilmesine yönelinmiştir. Bugünün politikaları ise yaşlı ve kadın istihdamını, kalifiye iş gücünü ve dengeli bölge dağılımını destekler.
Sınavlarda nüfus konusu; faktör türü belirleme, yoğunluk hesaplama ve göç sonuçlarını yorumlama sorularıyla ölçülür. Öncelikle sorudaki etkenin doğal mı beşeri olduğuna bakılır, ardından nüfusu çekip çekmediği değerlendirilir.
Yoğunluk sorularında bölme işlemi düzgün yapılmalı, birim unutulmamalıdır. Yerleşme sorularında ise yayla ve mezra gibi kır yerleşmeleri ile belde ve ilçe gibi kent yerleşmeleri karıştırılmamalıdır.
Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.
Uygulama sorusu: Bir ilin nüfusunun 80000, yüzölçümünün 400 km² olduğunu kabul ediniz. Nüfus yoğunluğunu hesaplayıp bu değerin yerleşim yoğunluğu hakkında ne anlama geldiğini yorumlayınız.
Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Nüfus Yoğunluğu Hesaplama
Soru: Yüzölçümü 500 km² olan bir ilde nüfus 150000 kişidir. İldeki nüfus yoğunluğu kaç kişi/km²'dir?
Cevap: Nüfus yoğunluğu 300 kişi/km²'dir.
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Faktör Türünü Belirleme
Soru: Bir ovanın verimli topraklara ve yeterli suya sahip olması nüfusu artırmıştır. Buradaki etken hangi faktör grubundandır?
Cevap: Doğal faktörler; verimli toprak ve su kaynaklarıdır.
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|---|---|
| Nüfus | Bir ülkenin nüfusu; yaşa ve cinsiyete göre dağılımı, artış hızı, yoğunluğu ve yerleşim biçimi gibi özellikleriyle incelenir. Bu özelliklerin tamamına… | Nüfusun dengeli dağıldığını sanmak |
| Nüfus yoğunluğu | Türkiye'nin nüfus yoğunluğu ortalaması yaklaşık 110 kişi/km²'dir; ancak İstanbul'da bu sayı binlerce kişiye çıkarken Doğu Anadolu'nun dağlık kesimler… | Yoğunluğu nüfus ile karıştırmak |
| İç göç | Ülke içinde kırdan kente ya da bir bölgeden diğerine olan harekettir ve en yaygın biçimi kente göçtür. Tarımda makineleşmenin artması, iş imkânının ş… | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Dış göç | İse ülke dışına yapılan göçtür; iş gücü talebiyle Avrupa'ya giden göçmenler ve savaş nedeniyle sığınan insanlar bu gruptadır. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Nüfus politikası | Türkiye'de 1960'lı yıllarda doğumların planlanmasını öngören politikalar uygulanmış, 1980'lerden sonra ise nüfus artışının kalkınmaya katkı sağlayaca… | Nüfusun dengeli dağıldığını sanmak |
Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|---|---|
| Nüfus: ülke sınırlarında belirli anda yaşayan insanların toplamı | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Nüfus Yoğunluğu Hesaplama |
| Nüfus yoğunluğu = Nüfus / Yüzölçümü (kişi/km²) | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Nüfus Yoğunluğu Hesaplama |
| Doğal faktörler: iklim, yer şekilleri, toprak, su, yer altı kaynakları | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Faktör Türünü Belirleme |
| Beşeri faktörler: sanayi, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 5: Sınav Tipi Yorum Sorusu |
| Kır yerleşmesi: köy, mezra, yayla, oba, çiftlik | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 4: Yerleşim Türünü Belirleme |
| Kent yerleşmesi: belde, ilçe, il merkezi | Ölçü birimi yok (saf kural) | Örnek adımlarında sayısal olarak geçmiyor |
| Göç: iç göç (kırdan kente) ve dış göç (ülke dışı) olarak ikiye ayrılır | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 3: Göç Nedenini Analiz Etme |
Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.
Kısaca: Türkiye'nin nüfusu genç ve dinamik olmakla birlikte dengesiz dağılmıştır. Dağılışı doğal faktörler (iklim, toprak, su) ve beşeri faktörler (sanayi, ulaşım, eğitim) belirler. Kırda köy-yayla, kentte belde-ilçe-il yerleşmeleri bulunur; kentleşme ve göçler, nüfus politikalarının da temel nedenidir.
Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:
Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.
Cevap anahtarı: 1) Yerleşimin seyrek olduğunu — Düşük yoğunluk, geniş alana az insanın yerleştiğini yani seyrek yerleşimi gösterir.
2) Dış göç — Ülke dışına yapılan hareket dış göç, ülke içindeki hareket ise iç göçtür.
3) 300 — Nüfus yoğunluğu, nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle bulunur: 120000 ÷ 400 = 300 kişi/km² olur.
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
Bu derste Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.
Bu derste Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır. Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Türkiye'nin nüfusu dengeli dağılmamıştır; batı bölgeleri nüfusu kendine çekmiştir.
Nüfusun dengeli dağıldığını sanmak: Türkiye'de nüfus batıda yoğunlaşır, doğuda seyrekleşir; yoğunluk ortalaması yanıltır. Yalnızca doğal faktörleri saymak: Sanayi, ulaşım ve eğitim gibi beşeri faktörler de yerleşimi belirler.
Nüfus: ülke sınırlarında belirli anda yaşayan insanların toplamı · Nüfus yoğunluğu = Nüfus / Yüzölçümü (kişi/km²) · Doğal faktörler: iklim, yer şekilleri, toprak, su, yer altı kaynakları · Beşeri faktörler: sanayi, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık
Yüzölçümü 400 km², nüfusu 120000 kişi olan bir bölgenin nüfus yoğunluğu kaç kişi/km²'dir?
Doğru cevap: A) 300
Nüfus yoğunluğu, nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle bulunur: 120000 ÷ 400 = 300 kişi/km² olur.
Bir ülkenin sınırları dışına yapılan göçe ne denir?
Doğru cevap: D) Dış göç
Ülke dışına yapılan hareket dış göç, ülke içindeki hareket ise iç göçtür.
Bir bölgenin km²'ye düşen kişi sayısının az olması o bölgede neyi gösterir?
Doğru cevap: C) Yerleşimin seyrek olduğunu
Yerleşimin seyrek olduğunu kavramı Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Sosyal Bilgiler için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç