Dolaşım Sistemi

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Dolaşım Sistemi başlığına çalışacağız. Konuyu önce günlük hayattan bir örnekle tanıtacak, sonra kurala bağlayacağız.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Kalbin bölümlerini ve bu bölümlerin görevlerini açıklar.
• Kazanım 2: Atardamar, toplardamar ve kılcal damarın yapı ve görev farklarını karşılaştırır.
• Kazanım 3: Kanın sıvı ve hücresel bileşenlerini görevleriyle birlikte tanıtır.
• Kazanım 4: Kan gruplarının antijen yapısını ve uyumluluk ilkesini açıklar.
• Kazanım 5: Küçük ve büyük dolaşımı örneklerle karşılaştırır.
• Kazanım 6: Dolaşım sisteminin sağlığını koruyan davranışları ve hastalık belirtilerini tanır.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Sindirim Sistemi bilgisidir. Sindirim Sistemi konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Sindirim Sistemi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Sindirim, Dolaşım, Solunum ve Boşaltım Sistemleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Kalp ve Odacıkları

Dolaşım sisteminin merkezi olan kalp, göğüs boşluğunda ve mediastinumda yer alan bir kaslıp pompadır. Kalp dört odacıktan oluşur: sağ atriyum, sağ ventrikül, sol atriyum ve sol ventrikül. Sağ ve sol odacıkları birbirinden ayıran duvara septum denir; bu yapı kanın iki tarafa karışmasını önler.

Atriyumlar kanı toplayan odacıklardır. Sağ atriyum, vücuttan gelen oksijenden fakir kanı alır ve sağ ventrikule gönderir. Sağ ventrikül bu kanı akciğerlere pompalar. Sol atriyum akciğerlerden gelen oksijence zengin kanı alır ve sol ventrikule aktarır. Sol ventrikül, vücudun tamamına kanı aort atardarı üzerinden dağıtır. Kalbin kendi kasılmasını ve kanın pompalanmasını sağlayan kas dokusuna kalp kası denir.

Kan Damarları

Kan damarları görevlerine göre üçe ayrılır:

• Atardamarlar kanı kalpten vücuda taşır; duvarları kalın ve kaslıdır.
• Toplardamarlar kanı vücuttan kalbe getirir; duvarları atardamarlara göre incedir ve içleri kapakçıklıdır.
• Kılcal damarlar atardamar ile toplardamarı birbirine bağlar; duvarları tek katlı ve çok incedir. Bu incelik sayesinde besin ve oksijen doku hücrelerine geçer, atık maddeler ise kana karışır.

Kanın damarlarda ilerlemesini sağlayan ve kan basıncı denilen kuvvet kalp tarafından oluşturulur. Nabız, kalp kasılırken atardamarların duvarının itilmesiyle parmakla hissedilen ritmik hareketir.

Kanın Bileşenleri

Kan, plazma adı verilen sıvı kısım ile onun içinde yüzen hücresel yapılardan oluşur. Plazmada su, besinler, hormonlar, atık maddeleri ve tuzlar bulunur.

• Alyuvarlar (kırmızı kan hücreleri): hemoglobin proteini sayesinde oksijeni taşır ve bağlar.
• Akyuvarlar (beyaz kan hücreleri): vücudu hastalık yapıcı mikroorganizmalara karşı savunur.
• Trombositler: yara onarımında görev alır ve pıhtılaşmayı sağlayarak kanamayı durdurur.

Hemoglobin miktarının azalması hücrelere yeterince oksijen ulaşamamasına yol açar; bu tablo anemi olarak adlandırılır. Lenf sistemi ise dokuların arasında biriken atık maddeleri ve fazla sıvıyı toplayıp yeniden kan dolaşımına katarak dolaşımı destekler.

Kan Grupları

İnsan kanındaki antijen ve antikor yapısına göre kan dört gruba ayrılır: 0, A, B ve AB. 0 grubunda A ve B antijeni bulunmaz. A grubunda yalnızca A, B grubunda yalnızca B, AB grubunda ise her iki antijen bulunur. Bir kişiye uygun olmayan kan verildiğinde alyuvarlar parçalanır; buna hemolitik tablo denir. Bu nedenle kan verilmeden önce uyumluluk denetimi yapılır.

Dolaşımın İki Yönü

Küçük dolaşım kalp, akciğer ve yeniden kalp arasında gerçekleşir. Burada kan oksijence fakir hâlden çıkar, akciğerlerde gaz alışverişiyle oksijence zengin hâle gelir. Büyük dolaşım ise kalp, vücut dokuları ve yeniden kalp arasında gerçekleşir; dokulara besin ve oksijen götürür, atık maddeleri alır.

Dolaşım Sisteminin Sağlığı

Düzenli ve orta şiddette egzersiz kalp kasını güçlendirir, kalbin daha çok kan pompalamasını sağlar. Dengeli beslenme, yeterli uyku, tuz ve şekerin azaltılması ile sigaradan uzak durmak dolaşım sağlığını korur. Aşırı kan basıncı ve kalp hastalıklarında baş ağrısı, göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı ve yorgunluk görülebilir. Sağlıklı bir kişinin kan vermesi, kan stokunu yenileyerek toplum sağlığına katkı sağlar.

Özet Dolaşım sistemi kalp, kan damarları, kan ve lenf sisteminden oluşur. Kalp dört odacıklıdır; septum bu odacıkları birbirinden ayırır. Atardamarlar kanı kalpten vücuda, toplardamarlar vücuttan kalbe, kılcal damarlar ise madde geçişi için görev yapar. Kanın sıvı kısmı plazma, hücresel kısımları alyuvar, akyuvar ve trombosittir. Kan grupları 0, A, B ve AB şeklindedir. Küçük dolaşım kalp ve akciğer arasında, büyük dolaşım kalp ve vücut arasında gerçekleşir. Düzenli egzersiz ve dengeli yaşam tarzı dolaşım sağlığını korur.

Sık Yapılan Hatalar Birinci hata alyuvar ile akyuvarın görevlerini karıştırmaktır; alyuvar oksijen taşır, akyuvar savunma yapar. İkinci hata atardamar ile toplardamarın yönünü ters almaktır; atardamar kalpten çıkar, toplardamar kalbe döner. Üçüncü hata AB grubunda antijen bulunmadığını düşmektir; AB grubunda her iki antijen de bulunur ve genel alıcı olarak kabul edilir. Dördüncü hata 0 grubunun genel verici, AB grubunun genel alıcı olduğu bilgisini karıştırmaktır. Son hata küçük ve büyük dolaşımı ters adlandırmaktır; akciğerlerle ilgili olan küçük dolaşımdır.

Günlük hayattan bir uygulama

Bu derste öğrendiklerimizi günlük hayatta görmek, konuyu kalıcı hale getirir. Aşağıdaki görevde Dolaşım Sistemi bilgisi bir işin içinde kullanılıyor; çözümü kendiniz yazmayı deneyin.

Uygulama sorusu: Atardamar, toplardamar ve kılcal damarın yapılarını ve görevlerini karşılaştırarak açıklayınız?

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Kalbi dört odacıklı bir kutu gibi düş; sağ taraf vücuttan kanı alır, sol taraf vücuda gönderir.
• Damarları duvar kalınlığına göre ayır; atardamar kalın ve kaslı, toplardamar ince ve kapakçıklıdır.
• Küçük dolaşımda akciğer, büyük dolaşımda vücut dokuları vardır; akciğer geçen küçük dolaşımdır.
• Kan grupları sorusunda önce hangi antijenin bulunduğunu, sonra uyumluluğu düşün.
• Sağlık sorularında kalp kasını güçlendiren davranışlar ile zararlı olanları karşılaştır.

Çözülmüş örnek adımları

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Kanın Küçük Dolaşım Yolu

Soru: Sağ ventrikulden çıkan kanın küçük dolaşım izlerken geçtiği yapıları sırayla yazınız.

1. Adım 1: Sağ ventrikül kasılır ve kanı akciğer atardarı ile akciğerlere gönderir.
2. Adım 2: Akciğerlerde kan, alveollerle gaz alışverişi yapar ve oksijence zenginleşir.
3. Adım 3: Kan akciğer toplardamarlarıyla sol atriuma döner.
4. Adım 4: Sol atriyum kanı sol ventrikule aktardığı için küçük dolaşım tamamlanmış olur.

Cevap: Sağ ventrikül → akciğer atardarı → akciğerler → akciğer toplardamarları → sol atriyum

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Damarların Karşılaştırılması

Soru: Bir doktora, bir hastanın venleri şişmiş fakat parmak uçları soğuk değil diye söyleniyor. Bu tabloya göre atardamarlarla toplardamarları ayırt eden temel ölçüt nedir?

1. Adım 1: İki damar türünün duvar yapısı karşılaştırılır.
2. Adım 2: Atardamarlar kalın ve kaslı duvara sahiptir, kanı kalpten vücuda taşır.
3. Adım 3: Toplardamarlar ince duvarlıdır ve kanı vücuttan kalbe getirir.
4. Adım 4: Bu nedenle ayırt edici ölçüt duvar kalınlığı ve kanın gidiş yönüdür.

Cevap: Duvar kalınlığı ve kanın gidiş yönü: atardamar kalpten vücuda, toplardamar vücuttan kalbe

Kavram, anlam ve sık karıştırılan karşılık

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Konudaki kural ve ölçü özeti

Konudaki kural ve ölçüleri tek tabloda topladık. Bu tablo, tekrar anlarında ilk bakılacak yerdir.

Sık karşılaşılan yanlışlar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Alyuvar ile akyuvarın görevini karıştırmak: Alyuvar hemoglobin sayesinde oksijeni taşır, akyuvar ise mikroorganizmalara karşı savunma yapar.
• Atardamar ile toplardamarın yönünü ters almak: Atardamarlar kanı kalpten vücuda taşır, toplardamarlar kanı vücuttan kalbe getirir.
• AB grubunda antijen bulunmadığını düşünmek: AB grubunda hem A hem B antijeni bulunur, bu nedenle genel alıcı olarak kabul edilir.
• Küçük dolaşımı büyük dolaşım sanmak: Kalp ile akciğer arasında gerçekleşen küçük dolaşımda gaz alışverişi yapılır.
• Kanın sıvı kısmını plazma dışında bir yapı sanmak: Kanın sıvı kısmı plazmadır; hücresel kısımları alyuvar, akyuvar ve trombosittir.

Kısaca özet

Kısaca: Dolaşım sistemi kalp, kan damarları, kan ve lenf sisteminden oluşur. Kalp dört odacıklıdır ve septum odacıkları birbirinden ayırır. Sağ ventrikül kanı akciğerlere, sol ventrikül aort yoluyla vücuda pompalar. Atardamarlar kalın duvarlı olup kanı kalpten vücuda, toplardamarlar ise ince duvarlı olup kanı vücuttan kalbe taşır. Kılcal damarlar madde geçişini sağlar. Kan plazma, alyuvar, akyuvar ve trombosit bileşenlerinden oluşur; hemoglobin oksijeni taşır. Kan grupları 0, A, B ve AB şeklindedir. Küçük dolaşım kalp ile…

Anlatımı bir cümlede özetleyeceksek, şunu söyleyebiliriz:

• Kalpte dört odacık vardır; septum bu odacıkları birbirinden ayırır.
• Sağ ventrikül kanı akciğerlere, sol ventrikül ise aort yoluyla vücuda pompalar.
• Atardamarların duvarı kalın, toplardamarlarınki ince ve kapakçıklıdır.
• Kılcal damarların duvarı tek katlıdır; bu sayede madde geçişi kolaylaşır.
• Hemoglobin oksijeni alyuvarda taşır, azalırsa anemi ortaya çıkar.
• 0 grubunda A ve B antijeni bulunmaz; AB grubunda ikisi de bulunur.
• Küçük dolaşım kalp ile akciğer arasında, büyük dolaşım kalp ile vücut arasında olur.
• Lenf sistemi atık maddeleri toplayıp yeniden dolaşıma katarak sisteme destek olur.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur? (7. sınıf) (Şıklar: Beyaz kan hücresi: oksijen taşıma · Trombosit: yara onarımı ve pıhtılaşma · Alyuvar: hastalıklara karşı savunma · Plazma: vücut ısısını düzenleme)
2. Kılcal damarların temel görevi aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Kanı doğrudan kalbe taşımak · Atık maddeleri böbreğe taşımak · Besin ve oksijeni doku hücrelerine ulaştırmak · Hormon salgılamak)
3. İnsan kalbinde bulunan odacık sayısı kaçtır? (Şıklar: 2 · 4 · 3 · 6)

Cevap anahtarı: 1) Trombosit: yara onarımı ve pıhtılaşma — Trombosit: yara onarımı ve pıhtılaşma görevini üstlenir. Diğer eşleştirmeler yer değiştirmelidir; alyuvar oksijen taşır, beyaz kan hücresi savunmada ve plazma taşıyıcı görev üstlenir.

2) Besin ve oksijeni doku hücrelerine ulaştırmak — Kılcal damarlar, atardamar ve toplardamarı birbirine bağlayarak besin ve oksijeni doku hücrelerine ulaştırmakla görev yapar. Seçeneklerdeki diğer üç görev sırasıyla atardamarların, böbreğin ve bezler…

3) 4 — Kalp iki atriyum ve iki ventrikul olmak üzere dört odacıktan oluşur. 2 + 2 = 4 olur, sonuç 4'tür.

Yakın konular

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Solunum Sistemi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Boşaltım Sistemi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Kütle, Ağırlık ve Kuvvet — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• İş, Enerji ve Enerji Dönüşümleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Dolaşım Sistemi başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Atardamar, toplardamar ve kılcal damarın yapılarını ve görevlerini karşılaştırarak açıklayınız? (15 puan)
• Küçük dolaşım ile büyük dolaşımın izlediği yolları yazarak görevlerini karşılaştırınız? (12 puan)
• Kan gruplarının antijen yapısını açıklayarak, uyumsuz kan verildiğinde neden alyuvarların parçalandığını gerekçesiyle anlatınız? (15 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Yapılan bir sağlık değerlendirmesinde bir kişinin kan basıncının yüksek olduğu ve nabzının düzensiz olduğu öğrenilmiştir. Bu kişiye izlenmesi gereken davranışları öneriniz.

1. Adım 1: Kalbin pompalama gücü ilgili olduğu için düzenli egzersiz önerilir.
2. Adım 2: Tuz ve şekerin azaltılması kan basıncının düşmesine yardımcı olur.
3. Adım 3: Sigaradan uzak durmak atardamarların korunması açısından önemlidir.
4. Adım 4: Düzenli uyku ve dengeli beslenme de nabzın düzenini korumaya yardımcı olur.

Sonuç/cevap: Düzenli egzersiz, tuz ve şekerin azaltılması, sigaradan uzak durma, düzenli uyku ve dengeli beslenme

Karşılaştırma Tablosu