7. SınıfFen Bilimleri
Fen Bilimleri · 7. Sınıf · Vücudumuz ve Sistemler
Bu derste Solunum Sistemi konusunu işleyeceğiz. Kavramı önce somut bir nesneyle tanıtacağız, sonra ölçümle destekleyeceğiz.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Bu konunun dayandığı temel Dolaşım Sistemi başlığıdır. Dolaşım Sistemi konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.
Canlılar hücresel solunumla enerji üretirken oksijene ihtiyaç duyar ve ortaya çıkan karbondioksiti vücuttan uzaklaştırmak zorundadır. İnsanda bu görevi solunum sistemi üstlenir. Solunum üç aşamada gerçekleşir: dış solunum hücrelerle çevre arasındaki gaz alışverişi, iç solunum hücrelerin oksijeni kullanması, hücresel solunum ise oksijenle karbondioksitin üretilmesidir.
Solunum sistemi, gaz alışverişini sağlayan solunum yolu ile akciğerlerden oluşur. Solunum yolu üst ve alt olmak üzere ikiye ayrılır.
| Bölüm | Yapı ve görevi |
|---|---|
| Burun boşluğu | Havayı temizler, ısıtır ve nemlendirir; kılları tozları tutar. |
| Gırtlak | Sesin oluşmasını sağlar; yutulurken gırtlak kapağıyla yemek yolu kapanır. |
| Soluk borusu | Havayı gırtlaktan akciğerlere taşır; iç yüzeyinde mukus ve kirpçikler bulunur. |
| Bronşlar ve bronşiyoller | Akciğere giren havanın dallanarak bronş ağacını oluşturduğu yollardır. |
| Alveoller | Solunumun son noktası olan ince duvarlı hava keseleridir; gaz alışverişi burada gerçekleşir. |
Sağ akciğer üç lob, sol akciğer ise kalp yerleşimi nedeniyle iki lob hâlinde düzenlenmiştir. Sağdaki orta lob, kalbin bulunduğu yerden dolayı sol akciğerde karşılığı yoktur. Akciğerlerin toplamı beş lobdan oluşur.
Her akciğer lobu küçük birimlere ayrılır ve bu birimlerin ucunda alveoller bulunur. Alveollerin duvarı tek katlı ve son derece incedir; bu yapı sayesinde akciğerler çok geniş bir gaz alışveriş yüzeyi oluşturur. Alveoller birbirine bitişik olup aralarında kılcal damar ağı bulunur. Solunum yüzeyi, akciğerlerin iç yüzey alanıdır.
Alveollerin çevresindeki kılcal damarlarda dolaşan kan ile alveollerdeki hava arasında gaz alışverişi gerçekleşir. Oksijen, kandaki miktarından fazla olduğu için alveollerden kana geçer. Karbondioksitin kandaki miktarı ise alveollerdekinden fazladır, bu nedenle kandan alveollere geçer ve nefes verirken vücuttan atılır. Bu hareket diffüzyon olarak adlandırılır.
Nefes hareketlerini nefes kasları sağlar. En önemli nefes kası diyaframdır; göğüs boşluğunu aşağıdan ayıran kaslı bir yapıdır. Kaburgalar arasındaki kaslar da görev alır.
Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşir. Böylece göğüs boşluğu genişler, akciğer içindeki basınç küçülür ve dışarıdan akciğerlere hava girer. Nefes verirken diyafram gevşer ve yukarı doğru kubbelenir; göğüs boşluğu daraldığı için akciğer içindeki basınç büyür ve hava dışarı çıkar.
Dinlenirken vücudun oksijen ihtiyacı azdır. Koşu, yüzme gibi faaliyetlerde kasların çalışması oksijen ihtiyacını hızla artırır. Bu ihtiyaç, solunumun hızlanması ve derinleşmesiyle karşılanır; kalp atış hızı da buna uygun olarak artar. Düzenli nefes egzersizleri solunum kaslarını güçlendirir ve akciğerlerin işlevlerini korumaya yardımcı olur.
Solunum yolu enfeksiyonlarında öksürük, balgam, hırıltı, ateş ve nefes darlığı görülebilir. Tütün ürünleri kullanmak solunum yolunu tahriş eder, öksürük ve balgamı artırır; tozlu ve kapalı ortamlar enfeksiyonun yayılmasını kolaylaştırır. Yeterli su tüketmek, tütün ürünlerinden uzak durmak, kapalı ortamları sık havalandırmak ve düzenli egzersiz yapmak solunum sisteminin sağlığını korur.
Özet Solunum sistemi oksijeni hücrelere ulaştırır ve karbondioksiti vücuttan uzaklaştırır. Solunum yolu; burun boşluğu, gırtlak, soluk borusu, bronşlar, bronşiyoller ve alveollerden oluşur ve üst ile alt solunum yolu olarak ikiye ayrılır. Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; toplam beş lob bulunur. Alveollerin ince duvarı ve geniş yüzeyi gaz alışverişini kolaylaştırır; oksijen kana geçer, karbondioksit ise kana karışarak nefes verirken atılır. Nefes hareketlerini diyafram ve kaburga arası kaslar sağlar; diyafram nefes alırken kasılır ve aşağı düzleşir. Egzersiz oksijen ihtiyacını artırdığından solunum hızlanır ve derinleşir. Tütün ürünlerinden uzak durmak, su tüketmek ve düzenli egzersiz yapmak solunum sağlığını korur.
Sık Yapılan Hatalar Birinci hata alveollerde gaz alışverişinin olmadığını düşmektir; solunumun son noktası olan yapılar alveollerdir. İkinci hata diyaframın nefes alırken yukarı doğru hareket ettiğini sanmaktır; nefes alırken aşağı doğru düzleşir. Üçüncü hata sağ ve sol akciğerin lob sayılarını aynı olduğunu düşmektir; sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur. Dördüncü hata oksijen ve karbondioksitin geçiş yönlerini ters almaktır; oksijen alveolden kana, karbondioksit kandan alveole geçer. Son hata egzersizde solunumun yavaşladığını düşmektir; oksijen ihtiyacı arttığı için solunum hızlanır ve derinleşir.
Şimdi konuyu kendi hayatımızdaki bir duruma uygulayacağız. Solunum Sistemi bilgisi olmadan da bu iş yapılabilir, ama nasıl yapıldığını açıklamak zorlaşır; soru tam da bu açıklamayı istiyor.
Uygulama sorusu: Solunum yolunun bölümlerini sırayla yazarak, alveollerde gaz alışverişinin nasıl gerçekleştiğini açıklayınız?
Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Yararlı ipuçları
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması
Soru: Nefes alma ve nefes verme sırasında göğüs kafesinin, diyaframın ve akciğer içi basıncın nasıl değiştiğini karşılaştırınız.
Cevap: Alırken diyafram kasılır ve basınç küçülür, verirken gevşer ve basınç büyür.
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Gaz Alışverişinin Yönü
Soru: Oksijen ve karbondioksitin alveoller ile kılcal damarlar arasındaki geçiş yönünü açıklayınız.
Cevap: Oksijen alveollerden kana, karbondioksit kandan alveollere geçer.
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|---|---|
| Solunum yolu | İle | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Üç lob | Sol akciğer ise kalp yerleşimi nedeniyle | Lob sayılarını eşit saymak |
| Solunum yüzeyi | Akciğerlerin iç yüzey alanıdır. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Diffüzyon | Olarak adlandırılır. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Ateş | Ve | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
Bu konunun dayandığı kurallar aşağıdadır. Tabloyu ezberlemek değil, kuralın hangi soruda işe yaradığını görmek esastır.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|---|---|
| Solunum sistemi = solunum yolu + akciğerler | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması |
| Solunum yolu = burun boşluğu + gırtlak + soluk borusu + bronşlar + bronşiyoller + alveoller | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması |
| Nefes alırken diyafram kasılır, aşağı doğru düzleşir, göğüs boşluğu genişler | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması |
| Nefes verirken diyafram gevşer, yukarı doğru kubbelenir, göğüs boşluğu daralır | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması |
| Oksijen geçişi = alveollerden kana | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Gaz Alışverişinin Yönü |
| Karbondioksit geçişi = kandan alveollere | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Gaz Alışverişinin Yönü |
| Alveol sayısı arttıkça solunum yüzeyi büyür | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması |
Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.
Kısaca: Solunum sistemi oksijeni hücrelere ulaştırır ve karbondioksiti vücuttan uzaklaştırır. Nefes hareketlerini diyafram ve kaburga arası kaslar sağlar; diyafram nef…
Sınav öncesi şu maddeleri tekrar etmek yeterli olacaktır:
Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.
Cevap anahtarı: 1) Diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor — Doğru eşleştirme şudur: diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor. Bu hareket göğüs boşluğunu genişletir, akciğer içi basıncı düşürür ve hava akciğere girer. Seçeneklerdeki diğer üç eşleştirme fizy…
2) Öksürük ve balgam çıkarma — Solunum yolunun iltihaplanmasında öksürük ve balgam çıkarma sık görülen bir belirtidir. Göz, kulak ve diş ağrıları solunum yoluyla ilişkili değildir.
3) 3 — Sağ akciğer üç lobdan oluşur. Kalp göğüs boşluğunun sol tarafında yerleştiği için sol akciğerde orta lob bulunmaz ve bu akciğer iki lobdur. 3 lob bulunduğu için sonuç 3'tür.
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
Bu derste Solunum Sistemi konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Üç gündür öksürüğü ve balgamı olan, göğsünde ağrı hisseden bir kişide hangi sistemde sorun olduğu düşünülür?
Sonuç/cevap: Solunum sistemi; belirtiler öksürük, balgam ve göğüs ağrısıdır.
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Solunum sistemi solunum yolu ve akciğerl | Solunum sistemi solunum yolu ve akciğerlerden oluşur. |
| Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; | Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; toplam beş lob vardır. |
| Alveollerin duvarı tek katlı ve çok ince | Alveollerin duvarı tek katlı ve çok incedir; bu durum yüzeyi büyütür. |
| Gaz alışverişi alveoller ile onları sara | Gaz alışverişi alveoller ile onları saran kılcal damarlar arasında olur. |
| Oksijen alveollerden kana geçer, karbond | Oksijen alveollerden kana geçer, karbondioksit kandan alveollere geçer. |
| Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı | Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşir. |
| Solunum kasları göğüs kafesinin hareketi | Solunum kasları göğüs kafesinin hareketini sağlayan kaslardır. |
| Egzersiz sırasında solunum hızlanır ve d | Egzersiz sırasında solunum hızlanır ve derinleşir. |
Bu derste Solunum Sistemi konusunu işleyeceğiz. Kavramı önce somut bir nesneyle tanıtacağız, sonra ölçümle destekleyeceğiz.
Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.
Bu derste Solunum Sistemi konusunu işleyeceğiz. Kavramı önce somut bir nesneyle tanıtacağız, sonra ölçümle destekleyeceğiz. Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; toplam beş lob vardır.
Gaz alışverişinin akciğer dışında gerçekleştiğini düşmek: Solunumun son noktası alveollerdir ve oksijen karbondioksit değişimi alveollerdeki kılcal damarlarla olur. Diyaframın nefes alırken yukarı doğru hareket ettiğini sanmak: Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşerek göğüs boşluğunu genişletir.
Sağ akciğerde kaç lob bulunur?
Doğru cevap: A) 3
Sağ akciğer üç lobdan oluşur. Kalp göğüs boşluğunun sol tarafında yerleştiği için sol akciğerde orta lob bulunmaz ve bu akciğer iki lobdur. 3 lob bulunduğu için sonuç 3'tür.
Solunum yolu hastalıklarında görülen belirtiler arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
Doğru cevap: B) Öksürük ve balgam çıkarma
Solunum yolunun iltihaplanmasında öksürük ve balgam çıkarma sık görülen bir belirtidir. Göz, kulak ve diş ağrıları solunum yoluyla ilişkili değildir.
Aşağıdaki olay ve sonuç eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
Doğru cevap: A) Diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor
Doğru eşleştirme şudur: diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor. Bu hareket göğüs boşluğunu genişletir, akciğer içi basıncı düşürür ve hava akciğere girer. Seçeneklerdeki diğer üç eşleştirme fizyolojik olarak yanlıştır.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Fen Bilimleri için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Solunum Sistemi konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç