Sözcük Türleri

Konu Anlatımı

Tanım ve Temel Kavramlar

Sözcük, anlam taşıyan en küçük dil birimidir. Bir sözcüğün gövdesine kök, gövdeye eklenen parçaya ise ek denir. Ekler ikiye ayrılır: yapım eki yeni bir sözcük oluşturur, çekim eki ise var olan sözcüğün anlamında ya da görevinde değişiklik yapar. Örneğin ev sözcüğüne -ler eki eklenince evler çoğul anlam kazanır ve bu çekim ekidir; yaz sözcüğüne -cı eklenince yazcı yeni bir sözcük olur ve yapım ekidir.

Türkçede sekiz sözcük türü vardır: isim, sıfat, zamir, zarf, fiil, edat, bağlaç ve ünlem. Bu türler, cümlenin yapı taşlarını oluşturur; bir sözcüğün hangi türden olduğunu, cümle içinde hangi soruya yanıt verdiğinden anlarız.

İsim ile Sıfat

İsim, varlıkları adlandıran sözcüktür. Kişileri, canlı ve cansız varlıkları, yerleri, zamanları ve soyut kavramları karşılar. Kim, kimler, ne, neler sorularıyla bulunur: Kitabı okudum cümlesinde ne okudum sorusunun yanıtı kitaptır. İsimler özel ve ortak, somut ve soyut, canlı ve cansız olmak üzere ayrımlara tabidir.

Sıfat, isimleri niteleyen ya da sıralayan sözcüktür. Nasıl, hangi, kaç sorularıyla bulunur: Hangi kitap? kırmızı kitap örneğinde kırmızı sıfattır. Sıfatlar belirme (bu, şu, o), sayı (bir, iki, üç), iyelik (benim, senin), soru (hangi, kaç) ve nitelik (güzel, uzun, hızlı) gibi türlere ayrılır. Önünde olduğu ismin türünü değiştirmez, yalnızca niteler.

Zamir ile Zarf

Zamir, cümlede isimlerin yerini alan sözcüktür; tekrarı önler. Şahıs zamirleri ben, sen, o, biz, siz, onlar; gösterme zamirleri bu, şu, o; soru zamirleri kim, hangi, ne; belirsizlik zamirleri ise bazı, birkaç, herkes biçimindedir. O, derslerine düzenli çalışıyordu cümlesinde o zamiri bir kişiyi temsil etmektedir.

Zarf ise fiili, sıfatı ve başka zarfı niteleyerek durumu belirler. Ne zaman, nerede, nasıl, ne kadar, niçin sorularıyla bulunur: Bugün okula gittim cümlesinde bugün ne zaman sorusuna yanıt verdiği için zarftır. Zaman (bugün, yarın), yer-yön (burada, aşağı), miktar (az, çok) ve sıfat-fiil zarfı (sessizce, hızlıca) türleri vardır.

Fiil, Edat, Bağlaç ve Ünlem

Fiil, iş, oluş ve hareket bildirir; cümlenin anlamını tamamlayarak yüklem görevini üstlenir. Zaman bilgisi fiile eklerle gelir: okur, okuyor, okudu, okuyacak. Edat, tek başına görev alamaz; isimle birlikte cümlede belirli bir görev üstlenir: için, ile, gibi, kadar, üzere, de, den, boyunca sözcükleri edattır. Okul için çalıştım cümlesinde için, okul sözcüğüyle birlikte neden bildirmektedir.

Bağlaç, sözcükleri, cümle ögelerini ve cümleleri birbirine bağlar: ve, veya, fakat, ancak, çünkü, bu yüzden, hem, ne, oysa. Ünlem ise sevinç, korku, şaşkınlık ve coşku gibi duyguları bildirir; ah, of, hey, aferin, yaşasın sözcükleri bu türdendir ve cümlede bir öğe olarak da yer alabilir.

Adım Adım Yöntem: Sözcük Türü Bulma

Önce sözcüğün cümlenin neresinde bulunduğu ve hangi soruya yanıt verdiği belirlenir. Varlığı adlandırıyorsa isim, ismi niteliyorsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamirdir. Fiil ise cümlenin anlamını tamamlayarak yükleme dönüşür. Edat ile bağlacı ayırmak için şu test uygulanır: cümleleri birleştiriyorsa bağlaç, isimle birleşip görev alıyorsa edattır. Son adımda seçenekler bu soru teknikle teker teker denenir.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda sözcük türü soruları soru tekniğiyle çözülür: ne, kim -> isim; nasıl, hangi -> sıfat; ne zaman, nerede, nasıl -> zarf; kimin, benim -> zamir. Edat ile bağlacın karıştırılması en sık yapılan hatadır; edat isimle bağlanır, bağlaç cümleleri ya da ögeleri bağlar. Ayrıca çekim eki ile yapım ek ayrımı, kök sorularında çıkmaktadır: anlamı değiştiren çekim, yeni sözcük yapan yapım ekidir.

Ne Öğreneceğiz

İsim, sıfat, zamir, zarf, fiil, edat, bağlaç ve ünlem sözcük türlerini işlevleriyle birlikte örnekler üzerinden açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kök, yapım eki ve çekim eki arasındaki farkı belirtir.
• Sözcük türlerini işlevlerine göre ayırt eder.
• İsim ile sıfatı cümle içinde ayırır.
• Edat ile bağlacı birbirinden farklı işlevleriyle açıklar.
• Verilen bir sözcüğün türünü soru teknikle doğru belirler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı türlerde görev alabildiği için soru tekniği şarttır.
• Edat her zaman bir isimle birlikte görev yapar.
• Bağlaç cümleleri birleştiriyorsa, edat ise isimle bağlanıyorsa doğru tespit edilir.
• Fiil, cümlede yüklem görevini üstlenir ve cümlenin sonunda yer alır.
• Zamir tekrarı önlediği için cümleleri kısaltır.
• Sıfat, önündeki ismin türünü değiştirmez, yalnızca niteler.
• Çekim eki cümleyi etkiler, yapım eki ise yeni sözcük doğurur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kırmızı kalemimi kaybettim cümlesindeki sözcüklerin türlerini belirleyiniz.

1. Adım 1: Kaybedilen şey ne sorusuyla sorulur: kalem, bir varlıktır, isimdir.
2. Adım 2: Kalem nasıl sorusuyla nitelenir: kırmızı, sıfat görevindedir.
3. Adım 3: Cümlenin anlamı tamamlayan okudum değil, kaybettim yüklemdir.

Sonuç/cevap: Kalem isim, kırmızı sıfat, kaybettim fiildir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Sekiz sözcük türünü (isim, sıfat, zamir, zarf, fiil, edat, bağlaç, ünlem) örnek cümlelerle gösteren bir tablo hazırlayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Sekiz türün doğru adlandırılması 4 puan; her tür için doğru bir örnek sözcük 4 puan; her sözcüğün geçtiği doğru bir cümle 8 puan; işlevlerin birer cümleyle açıklanması 4 puan. Toplam 20 puan.

Sık Yapılan Hatalar

Edatı bağlaç sanmak: Edat isimle birleşip görev alır, bağlaç ise cümleleri veya ögeleri birbirine bağlar.

Zarfın yalnızca zaman bildirdiğini sanmak: Zarf; zaman, yer, yön, miktar ve nasıl olma durumlarını da bildirir.

Sıfatın tür değiştirdiğini düşünmek: Sıfat yalnızca ismi niteler, ismin kendisini tür olarak değiştirmez.

Çekim ekini yapım ekiyle karıştırmak: Çekim ekleri anlam ve görevi değiştirir; yapım ekleri yeni sözcük kurar.

Zamiri her zaman kişi anlatan sözcük sanmak: Gösterme, soru ve belirsizlik zamirleri de ismin yerini tutar.

Fiili cümlede herhangi bir yere koyabileceğini sanmak: Fiil, cümlede yüklem olur ve Türkçede cümlenin sonunda bulunur.