Anlatım Biçimleri

Konu Anlatımı

Tanım ve Temel Kavramlar

Anlatım biçimi, yazarın bir konuyu hangi amaçla ve hangi yapıda ele aldığını gösterir. Aynı konu farklı anlatım biçimleriyle işlenebilir; bu yüzden biçim, konudan ayrı bir kavramdır. Anlatım biçimlerini belirleyen ölçüt, metnin amacıdır: bilgi vermek, ikna etmek, olay anlatmak ya da bir varlığı tanıtmak.

Anlatım biçimleri ile anlatım yolları birbirinden ayrılmalıdır. Anlatım biçimi metnin amacını, anlatım yolu ise olayı kimin anlattığını gösterir. Bir metinde biçim tektir, anlatım yolu ise farklılık gösterebilir.

Anlatım Biçimleri

Açıklama (açıklayıcı anlatım), bilgi vermeyi amaçlar. Ne, nasıl, neden sorularını yanıtlar; kavramları tanımlar, özellikleri sıralar ve örnek verir. Dil ölçümlü, nesnel ve kanıtlanabilir olmalıdır. Tartışma (tartışmacı anlatım) ise bir görüşü savunmayı amaçlar; kanıtlar ileri sürer, karşı görüşü çürütür ve okuru ikna etmeye çalışır.

Öyküleme (anlatım), olayların zaman sırasına göre aktarılmasını sağlar; giriş, gelişme ve sonuç bölümleriyle olay örgüsü kurulur. Betimleme (tanımlayıcı anlatım), bir varlığı ya da yeri duyularla anlatır; okur gördüğünü, duyduğunu, kokladığını hisseder. Direktif (yönlendirici anlatım) ise adım sıra bildirir; yönerge, tarif ve talimat metinleri bu türdendir.

Anlatım Yolları

Anlatım yolu, olayı kimin anladığını belirler. Birinci tekil anlatımda olayı metnin kahramanı anlatır; okur olayla iç içedir. Üçüncü tekil anlatımda ayrı bir anlatıcı vardır ve olay dışarıdan takip edilir. Kahraman ağzından anlatımda olayı yaşayan kişi kendi ağzından aktarır. Görünür gözle anlatımda ise anlatıcı belirli bir kişi gibi görünür, olayı onun gördüğü biçimde aktarır ancak yorum katmaz.

Betimlemede duyular belirleyicidir: görmek, duymak, koklamak, dokunmak ve tatmak. Bir metinde çok sayıda duyu sözcüğü varsa büyük ihtimalle betimleyici anlatım kullanılmıştır. Öykülemede ise zaman işareti olan kelimeler ve olay sırası öne çıkar.

Adım Adım Yöntem: Anlatım Biçimi Belirleme

İlk adımda metnin amacı sorulur: bilgi mi, ikna mı, olay mı, tanımlama mı, yönlendirme mi. İkinci adımda ipucu sözcükler taranır: tanımlar, örneğin, öyleyse, bir keresinde, gökyüzü maviydi, önce adım. Üçüncü adımda anlatım yolu ayrımı yapılır: kim anlatıyor, anlatıcı metnin içinde mi yoksa dışında mı. Dördüncü adımda seçenekler, metnin bütününün amacına uymayan şıklar elenerek işaretlenir.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda en sık anlatım biçimi ile anlatım yolu karıştırılır. Biçim, metnin amacını; yol ise anlatıcıyı belirler. Kanıt ve karşı görüş tartışmanın, tanımlama ve özellik açıklama biçiminin, olay sırası öykülemenin, duyusal sözcükler betimlemenin, adım sıra ise direktifin göstergesidir. Anlatım yolu sorularında anlatıcının metne dâhil olup olmadığı tek başına yeterli ipucunu verir.

Ne Öğreneceğiz

Açıklama, tartışma, öyküleme ve betimleme anlatımlarını; anlatım yollarını örnek metinlerle karşılaştırır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Anlatım biçimlerinin amacını belirtir.
• Açıklama, tartışma ve öyküleme anlatımlarını ayırt eder.
• Betimlemenin duyulara dayalı özelliğini açıklar.
• Anlatım yollarını örnek cümlelerle eşleştirir.
• Bir metnin anlatım biçimini gerekçelendirerek belirler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Aynı konu farklı anlatım biçimleriyle işlenebilir; belirleyici olan amaçtır.
• Tartışmacı anlatımda karşı görüşe yer verilir ve çürütülmeye çalışılır.
• Açıklayıcı anlatımın dili nesnel ve kanıtlanabilir olmalıdır.
• Öykülemede olaylar sırasıyla ve zaman çizgisine uygun verilir.
• Betimlemede görme, duyma, koklama, dokunma ve tatma belirleyicidir.
• Anlatıcı metnin içindeyse birinci tekil, dışındaysa üçüncü tekil düşünülür.
• Direktif metinlerinde maddeler sırayla ve açıkça verilir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Fotosentez, bitkilerin ışık enerjisiyle besin üretmesi olayıdır cümlesi hangi anlatım biçimiyle yazılmıştır?

1. Adım 1: Cümle bir kavramı tanımlamaktadır.
2. Adım 2: Amaç bilgi vermek ve olayı açıklamaktır.
3. Adım 3: Yargı nesneldir, ikna amacı yoktur.

Sonuç/cevap: Açıklama (açıklayıcı anlatım)

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Anlatım biçimi ile anlatım yolunu karıştırmak: Biçim metnin amacını, yol ise anlatıcıyı belirler; ikisi aynı kavram değildir.

Betimlemeyi açıklama sanmak: Açıklama kavramı tanımlar, betimleme ise bir varlığı duyularla anlatır.

Öyküleme ile tartışmayı karıştırmak: Öykülemede olay anlatılır, tartışmada görüş savunulur ve kanıt sunulur.

Birinci tekil anlatımda anlatıcının dışarıda olduğunu sanmak: Birinci tekil anlatıcı olay içindedir, eylemleri ben zamiriyle yapar.

Direktif metnini öyküleme sanmak: Yönerge ve tariflerde amaç olay anlatmak değil, okuru sırayla yönlendirmektir.

Konudan anlatım biçimi çıkarmaya çalışmak: Aynı konu birden fazla biçimle işlenebilir; belirleyici olan metnin amacıdır.

Kendini Dene

Soru: Aynı konuyu (örneğin 'kitap okuma') açıklama ve tartışma biçiminde iki ayrı paragrafla anlatınız. Aradaki amaç farkını açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Açıklama biçiminde bilgi veren, tarafsız bir paragraf 6 puan; tartışma biçiminde görüş savunan ve gerekçe sunan paragraf 6 puan; iki metindeki amaç farkının iki cümleyle açıklanması 5 puan; dil ve yazım 3 puan. Toplam 20 puan.