6. SınıfSosyal Bilgiler
Sosyal Bilgiler · 6. Sınıf · YAŞAYAN DEMOKRASİMİZ
Temel hak ve özgürlükler, kişinin insan olarak var olmasından ve toplum içinde insan olarak yaşamasından doğan haklardır. Bunlar kişinin özgürlüğünü,onurunu ve güvenliğini korumak için tanınır. Türkiye'de temel hak ve özgürlüklerin en üst düzenlemesi 1982 Anayasasıdır. Anayasa'da haklar şu başlıklarda toplanmıştır: kişinin varlığını ilgilendiren haklar (yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, özgürlük ve güvenlik), sosyal ve ekonomik haklar (eğitim, sağlık, çalışma, sosyal güvenlik, konut) ve kamu yararına olan haklar (dilekçe, bilgi edinme, toplantı ve gösteri yürüyüşü, basın özgürlüğü). Bu haklar uluslararası sözleşmelerle de güvence altına alınmıştır.
Temel haklar herkese eşit biçimde tanınır ve kanunlarla düzenlenir. Hak ve özgürlüklerin en önemli özelliği, dokunulmazlık ilkesidir: hiçbir hakkın sınırsız kullanılması söz konusu değildir. Kişinin özgürlüğü, başkalarının hak ve özgürlükleriyle, kamu düzeniyle ve güvenlikle sınırlıdır. Bu sınırlar bulunmadığında bireysel özgürlükler toplumsal düzeni bozabilir.
Temel haklar hiçbir zaman sınırsız değildir. Devlet, hak ve özgürlükleri belirli koşullarda sınırlandırabilir; ancak bu sınırlamanın üç ölçüye uyması gerekir. Yasa ölçüsü: sınırlama kanunla yapılmalıdır. Ölçülülük ilkesi: sınırlama, ulaşılmak istenen amara uygun ve en az zarar veren biçimde olmalıdır. Amaç ölçüsü: sınırlama yalnızca meşru amaçlar için konulabilir; bunlar kamu düzenini korumak, adaleti sağlamak, kamu güvenliğini ve genel sağlığı korumaktır. Bu ölçüler sağlanmazsa sınırlamanın meşruiyeti tartışmaya açılır.
Çocuklar özel bir koruma altındadır. Çocuklar için eğitim, barınma, sağlık ve aile koruması güvence altına alınmış; çocuğun irtikap edilmesi, işe koşulması ve eğitimden mahrum bırakılması yasaklanmıştır. Bu koruma uluslararası sözleşmelerle de desteklenmiştir.
| Hak ya da sorumluluk örneği | İçeriği | Denge kurma yolu |
|---|---|---|
| İfade özgürlüğü | Düşüncesini açıklamak | Başkalarının hakkı ve kamu düzeni gözetilir |
| Konut dokunulmazlığı | Evine girilemez | Yasa ve zorunlu hâller dışında dokunulamaz |
| Eğitim hakkı | Öğrenim özgürlüğü | Devlet okul kurma görevini yerine getirir |
| Vergi sorumluluğu | Ortak yükü paylaşmak | Sosyal ve ekonomik hakların finansmanı için gereklidir |
| Çevreyi koruma sorumluluğu | Doğayı kirletmemek | Temiz hava ve su hakkını korur |
Haklar kadar önemli bir başka konu sorumluluklardır. Kişiler; yasalara uymak, seçimlere katılmak, vergi ödemek, kamu düzenine ve başkalarının haklarına saygı göstermek, zor durumdakilere yardım etmek ve doğayı korumak gibi sorumluluklar taşır. Ayrıca hukuka aykırı davranıştan doğan cezai sorumluluk ile ödenecek zararın telafisi de kişinin sorumlulukları arasındadır.
En somut örnek trafik kurallarıdır. Herkesin can güvenliği hakkı vardır; ancak emniyet kemeri takmamak, hız sınırına uymak ve kırmızı ışıkta geçmemek de sorumluluktur. Bu sorumluluklar başkasının canıyla olduğu kadar kendi canımızı korumakla ilgilidir. Yani hak ile sorumluluk birbirinin karşıtı değil, tamamlayıcısıdır. Sorumluluklarını yerine getirmeyen kişiler, kendi haklarını da riske atar.
Hakları ihlal edildiğinde kişinin başvurabileceği yollar vardır. Adli yol, bir suça uğranıldığında savcılığa ve mahkemelere başvurmayı içerir. İdari yol, kamu kurumlarının işlemlerine karşı idari mahkemeye başvurmayı sağlar. Hakem kurumları ve denetim kurumları ise farklı alanlarda şikâyetleri değerlendirir. Ayrıca bilgi edinme ve dilekçe hakkı da erken aşamada kullanılabilen araçlardır. Halkın Denetleyici kurumları, kamu düzenine aykırı davranışların araştırılmasında görev alır.
Bu dengeyi analiz etmek üç adımda yapılır. Birinci adım: İncelenen davranışın hangi hakla ilgili olduğu belirlenir. İkinci adım: Bu hakkın sınırlanma ölçütlerine uyulup uyulmadığı değerlendirilir. Üçüncü adım: Kişinin bu hakkı kullanırken uyması gereken sorumluluklar yazılır.
Örnek olarak sosyal medyada bir görüş paylaşılması düşünülsün. Birinci adımda ifade özgürlüğü ile haber ve bilgi yayma hakkı belirlenir. İkinci adımda paylaşımın başkalarının hakkını ihlal etmemesi ve kamu düzenine uygun olması gerektiği değerlendirilir. Üçüncü adımda doğruluğu denetleme, zarar vermeme ve yasalara uyma sorumlulukları yazılır.
Temel hak ve özgürlükler, kişinin insan olarak yaşamasından doğan ve 1982 Anayasası ile güvence altına alınan haklardır. Kişinin varlığını ilgilendiren haklar, sosyal ve ekonomik haklar ile kamu yararına olan haklar başlıklarında ele alınır. Hak ve özgürlükler sınırsız değildir; sınırlamalar yasayla yapılmalı, ölçülü olmalı ve meşru amaçlara hizmet etmelidir. Vergi ödeme, yasalara uyma, kamu düzenine ve çevreye saygı gösterme kişinin sorumluluklarıdır. Hak ihlallerinde adli, idari, hakem ve denetim kurumlarına başvurulabilir. Hak ile sorumluluk birbirini tamamlar; toplumsal düzen ancak ikisi birlikte gözetildiğinde korunur.
Temel hak ve özgürlüklerin neler olduğunu, bu hakların sınırlandırılmasındaki ölçüleri, kişilerin sorumluluklarını ve hak-özgürlük dengesinin toplumsal düzen üzerindeki etkisini açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Eğitim hakkı hangi hak grubunda yer alır?
Sonuç/cevap: Sosyal ve ekonomik haklar grubu
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Çocuk hakları açısından devletin ve ailenin sorumluluğu nedir?
Sonuç/cevap: Ailenin bakım ve barınma, devletin ise eğitim, sağlık ve koruma kuramlarını sağlama sorumluluğu
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Temel haklar kişinin insan olmasından do | Temel haklar kişinin insan olmasından doğar ve kanunlarla düzenlenir. |
| Yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı ve özg | Yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı ve özgürlük güvenliği hakları kişinin varlığını korur. |
| Eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenl | Eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenlik sosyal ve ekonomik haklar arasındadır. |
| Dilekçe, bilgi edinme, toplantı ve basın | Dilekçe, bilgi edinme, toplantı ve basın özgürlüğü kamu yararına olan haklardandır. |
| Hiçbir hak sınırsız değildir; özgürlükle | Hiçbir hak sınırsız değildir; özgürlükler başkalarının haklarıyla dengelenir. |
| Sınırlamanın yasayla yapılması, ölçülü o | Sınırlamanın yasayla yapılması, ölçülü olması ve meşru amaca hizmet etmesi gerekir. |
| Çocuk hakları ayrıca koruma altındadır; | Çocuk hakları ayrıca koruma altındadır; eğitim, barınma, sağlık ve aile korunması güvence altındadır. |
| Hak sahibi olmak, o hakkın sorumluluklar | Hak sahibi olmak, o hakkın sorumluluklarını da üstlenmeyi gerektirir. |
Soru: Türkiye'de temel hak ve özgürlükler üç başlıkta toplanmaktadır; bu başlıkları ve her birine iki örnek yazarak açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç başlığın adının yazılması 6 puan; her başlığa iki örnek verilmesi 8 puan; başlıkların temel ayrımının açıklanması 6 puan. Toplam 20 puan.
Temel hak ve özgürlükler, kişinin insan olarak var olmasından ve toplum içinde insan olarak yaşamasından doğan haklardır. Bunlar kişinin özgürlüğünü,onurunu ve güvenliğini korumak için tanınır. Türkiye'de temel hak ve özgürlüklerin en üst düzenlemesi 1982 Anayasasıdır. Anayasa'da haklar şu başlıklarda toplanmıştır…
Temel haklar kişinin insan olmasından doğar ve kanunlarla düzenlenir.
Özgürlüklerin sınırsız olduğunu düşünmek: Her özgürlük, başkalarının hakları, kamu düzeni ve güvenlikle sınırlıdır. Hak sahibi olmakla sorumsuz olmak arasındaki bağı görmemek: Her hakkın kullanımına karşılık gelen sorumluluklar vardır ve bunlar ihmal edilemez.
Temel hak ve özgürlükler, kişinin insan olarak yaşamasından doğar. · 1982 Anayasası temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en üst hukuk metnidir. · Haklar; kişinin varlığını ilgilendiren, sosyal ve ekonomik, kamu yararına olan haklar şeklinde gruplandırılır. · Hak sınırlaması üç ölçüye uyar: yasa ölçüsü, ölçülülük…
Temel hak ve özgürlük kavramlarını açıklayarak örneklerle gösterir. 1982 Anayasası'nda hakların gruplandırılma biçimini belirtir. Hak ve özgürlüklerin neden ve nasıl sınırlandırılabileceğini açıklar.
Türkiye'de temel hak ve özgürlüklerin düzenlendiği en üst hukuk metni hangisidir?
Doğru cevap: A) 1982 Anayasası
1982 Anayasası kavramı Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Eğitim hakkı, özgürlüklerin hangi grubunda yer alır?
Doğru cevap: B) Sosyal ve ekonomik haklar
Eğitim hakkı, devletin eğitim kurumu kurma görevini de içerdiği için sosyal ve ekonomik haklar grubunda değerlendirilir.
Ölçülülük ilkesi neyi ifade eder?
Doğru cevap: B) Sınırlamanın amara uygun ve en az zarar veren biçimde olması
Sınırlamanın amara uygun kavramı Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Sosyal Bilgiler için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç