Bilişim Teknolojilerinin Geleceği

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste geleceğin bilinmediği bir çağda teknoloji hakkında nasıl düşünüldüğünü öğreneceğiz. Senaryo kurma, akıllı şehirler, yeşil bilişim, dijital uçurum, veri mahremiyeti ve yapay zekâ etiği başlıkları işlenecek. Öğrencilerin gelecekle ilgili iddialarını kanıtla sınamayı öğrenmesi hedeflenmektedir.

• Bilim kurgudan yararlanarak geleceğe dair senaryo kurabilme
• Akıllı şehirde hangi sorunun hangi teknolojiyle çözülebileceğini eşleştirebilme
• Veri merkezlerinin enerji tüketimini hesaplayıp önlem önerebilme
• Dijital uçurumun nedenlerini açıklayıp azaltma yollarını önerebilme
• Veri mahremiyeti ve yapay zekâ etiği başlıklarını günlük hayata bağlayabilme

Ön Bilgi: Geleceği Bilmek Mümkün mü?

Teknoloji geleceği, geleceğin kesin olarak bilinmesi değil, olasılıklar üzerinde düşünmektir. Bilim insanları bir gelişmenin kesin olacağını değil, hangi yönde gelişebileceğini ve bu gelişmenin ne getirebileceğini inceler. Bu düşünmeye senaryo denir.

Senaryo kurarken üç soru sorulur. Dayanak: Bu düşünce hangi ölçülebilir olguya dayanıyor? Kapsam: Hangi durumlar için geçerli? Zaman: Hangi zaman aralığında gerçekleşebilir? Bu üç sorunun yanıtı verilmeden yazılan gelecek iddiası, tahmin olmaktan öteye gitmez.

Gelecek çalışmalarında kurgu bilimden ayrı tutulmalıdır. Örneğin on yıl sonra bütün evlerin robot kullanacağını söylemek, bunu destekleyen bir ölçülebilir gelişme olmadığı için inandırıcı değildir. Buna karşılık cihaz başına enerji tüketiminin yıllar içinde düştüğünü gösteren bir veri varsa, buna dayalı bir senaryo kurmak mümkündür.

Akıllı Şehirler

Akıllı şehir, verileri toplayarak şehir hizmetlerini daha düzenli hâle getirmeyi amaçlayan yaklaşımdır. Kavşaklara yerleştirilen sayım sensörleriyle yeşil ışık süreleri araç yoğunluğuna göre ayarlanabilir. Çöp konteynerlerinin doluluk oranı ölçülerek toplama aracının boş yere dolaşması engellenir. Su şebekesinden çekilen akış verisi, kaçak boruların erken fark edilmesini sağlar.

Akıllı şehir projelerinde de veri güvenliği konusu gündemdedir. Toplanan veriler genellikle kamusal alana ait olsa da, verilerden yola çıkarak kişilerin hareket alışkanlıkları çıkarılabilir. Bu nedenle hangi verinin toplanacağı ve ne kadar süre saklanacağı baştan yazılmalıdır.

Yeşil Bilişim ve Veri Merkezleri

Bilgi işlem cihazları elektrik tükettiği için bilişim, çevresel etki bakımından iki yönlüdür. Bu konuya yeşil bilişim denir. Yeşil bilişimde iki yol izlenir: birincisi cihazları daha verimli hâle getirmek, ikincisi ihtiyaç olmayan cihaz ve sunucuları kapatıp gereksiz tüketimi engellemektir.

Veri merkezleri büyük miktarda veriyi saklar ve işler; bu nedenle enerji tüketimleri yüksektir. Bir okulda 30 bilgisayarın her birinin günde 1 saat tasarruf kipinde çalıştığı varsayılırsa, günlük tasarruf 30 × 1 = 30 saattir. Aynı hesap yıllığa çevrildiğinde 30 × 365 = 10950 saat tasarruf elde edilir. Küçük bir hamle bile ölçek büyüdükçe büyük bir kazanca dönüşür.

Elektrikli cihaz atıkları da çevresel bir sorundur. Kullanılmayan telefon, tablet ve bilgisayarları çöpe atmak yerine ömrünü tamamlamak, ihtiyaç fazlasını geri dönüştürmek yeşil bilişim davranışıdır.

Dijital Uçurum ve Mahremiyet

Dijital uçurum, teknolojiye ve internet hizmetlerine erişimi ya da onları etkin kullanma becerisi bakımından kişiler ve toplumlar arasındaki farktır. Aynı ülkede şehirde yaşayan bir kişiyle kırsalda yaşayan bir kişi arasında hız ve erişim farkı bulunabilir. Uçurumu azaltmak için altyapının genişletilmesi, ücretsiz eğitim verilmesi ve erişilebilir cihayların yaygınlaştırılması gerekir.

Gelecekte mahremiyet konusu daha da önemli hâle gelecektir. Bugün bir cihazın topladığı veri sınırlıyken, birbiriyle konuşan akıllı cihazların ürettiği veri miktarı çok büyüktür. Bu verilerin kim tarafından, ne amaçla ve ne kadar süre kullanılacağı konusunda düzenlemelerin güçlü olması beklenmektedir.

Yapay zekâ sistemlerinde şeffaflık ilkesi de önemlidir. Bir sistemin neden o sonucu ürettiği açıklanamıyorsa, o sonuca güvenmek güçleşir. Bu nedenle gelecekteki sistemlerde karar mekanizmasını açıklama ve verilerin insana ait olduğunu koruma beklentisi güçlenecektir.

Adım Adım: Gelecek Senaryosu Yazma

1. Adım 1: Konuyu seç ve iki cümleyle yaz: örneğin okulda dijital uçurum azaltılması.
2. Adım 2: Dayanağı yaz: hangi ölçülebilir veriye dayandığını belirt.
3. Adım 3: Olumlu sonucu bir olay olarak tarif et: ne olacak, kim yararlanacak.
4. Adım 4: Olumsuz ya da riskli sonucu da yaz: bu durumda hangi sorun çıkabilir.
5. Adım 5: İki senaryonun ortak noktasını belirle ve sonuç bölümünde kısa bir yorum yaz.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Geleceği kesin bilgi gibi anlatmak: Senaryo olasılıktır; dayanağı ve kapsamı yazılmadan yazılan cümle tahmin olmaktan öteye gitmez.
• Akıllı şehir = her şey otomatik olur demek: Otomasyon yanlış ölçümde büyük hata yapabilir, bu yüzden insan denetimi korunmalıdır.
• Dijital uçurumu yalnız cihaz eksiği sanmak: Cihazı olsa bile kullanmayı bilmeyenler de uçurumun parçasıdır.
• Tasarrufu küçük sayıp önemsiz görmek: 30 bilgisayarın günde 1 saat tasarrufu yıllık on binlerce saate ulaşır.

Özet

Geleceği kesin olarak bilmek yerine senaryolar kurmak doğru yaklaşımdır; senaryo dayanak, kapsam ve zaman sorularına dayanır. Akıllı şehirlerde araç yoğunluğu ve doluluk oranı gibi ölçülebilir veriler kullanılır. Yeşil bilişim, veri merkezlerinin enerji tüketimini azaltmayı ve elektrikli atıkları azaltmayı hedefler. Dijital uçurum yalnız cihaz eksiği değildir, kullanım becerisi farkını da kapsar. Gelecekte mahremiyet, şeffaflık ve yapay zekâ etiği belirleyici başlıklar olacaktır.

Kendini Dene

1. Gelecekle ilgili üç cümlelik bir iddia yazıp dayanağını belirt. 2. Akıllı kavşak uygulamasının yararı ve riskini birer cümleyle yaz. 3. 30 bilgisayarın günde 1 saat tasarruf yapmasının yıllık kaç saatlik tasarrufa karşılık geldiğini hesapla. 4. Dijital uçurumun iki farklı nedenini yaz. 5. Şeffaflık ilkesinin neden önemli olduğunu açıkla.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Okullarda cihaz enerjisi konusunda bir gelecek senaryosu yazınız; dayanağınızı belirtiniz.

1. Adım 1: Konuyu tek cümleyle seç: okullarda cihaz başına enerji tüketiminin azalması.
2. Adım 2: Dayanağı yaz: aynı işi yapan cihazların her yıl daha az enerji tükettiğini gösteren ölçümler.
3. Adım 3: Kapsamı belirt: aynı cihaz sınıfını kullanan okullar.
4. Adım 4: Zaman aralığı ver: on yıl içinde.
5. Adım 5: Olumsuz sonucu da yaz: eski cihazların atık miktarının artması.

Sonuç/cevap: On yıl içinde okullarda aynı işi yapan cihazların daha az enerji tükettiği ölçüm verisine dayalı olarak enerji tüketiminin azalacağı, buna karşılık atık miktarının artabileceği yazılır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir bölgede cihazı olan ama internet hizmetine ulaşamayan kişiler bulunmaktadır. Uçurumu azaltmak için üç öneri yazınız.

1. Adım 1: Sorunun kaynağını belirle: erişim altyapısı eksik.
2. Adım 2: Erişim için altyapının genişletilmesini öner.
3. Adım 3: Kullanım becerisi için ücretsiz eğitim öner.
4. Adım 4: Sürdürülebilirlik için destek programı ve güncelleme yardımı öner.

Sonuç/cevap: Altyapının genişletilmesi, ücretsiz kullanım eğitimi ve cihaz güncellemeyi kapsayan destek programı uçurumu azaltır.