Yenilikçi Bilişim Teknolojileri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Yenilikçi bilişim teknolojileri, son yıllarda günlük hayatımızı en çok değişen konu başlıklarından biridir. Bu derste giyilebilir teknolojileri, nesnelerin internetini, akıllı ev uygulamalarını, artırılmış gerçeklik ile sanal gerçekliği, robotik sistemleri ve yenilikçi cihazların yarattığı veri güvenliği risklerini öğreneceğiz.

• Yenilikçi bir teknolojiyi geleneksel teknolojiden ayırt edebilme
• Giyilebilir cihazların ölçtüğü verileri okuyup yorumlayabilme
• Nesnelerin interneti ve akıllı ev kurgusunu açıklayabilme
• Artırılmış gerçeklik ile sanal gerçekliği karşılaştırabilme
• Yenilikçi teknolojilerin veri güvenliği açısından risklerini değerlendirebilme

Ön Bilgi: Yenilikçi Teknoloji Nedir?

Yenilikçi bilişim teknolojisi, daha önce kullanılmayan bir yaklaşımla günlük hayatı kolaylaştıran ya da yeni bir ihtiyaca çözüm getiren teknolojilerdir. Bu teknolojilerin ortak özelliği, veriyi toplayan sensör, veriyi işleyen bir yazılım ve insanla kurulan arayüzün birlikte bulunmasıdır. Bu üç parça olmadan bir cihaz yalnızca bir kutudur.

Bir teknolojinin yenilikçi sayılması için iki koşul aranır. Birincisi, daha önce olmayan bir işlev sunmasıdır. İkincisi, bu işlevin günlük hayatta kolayca erişilebilir olmasıdır. Yalnızca çok pahalı ve çok az kişinin kullanabildiği bir cihaz, günlük yaşamı değiştirdiği ölçüde yenilikçi sayılmaz.

Yenilikçi teknolojileri değerlendirirken dört ölçüt birlikte düşünülür: kullanım kolaylığı, enerji tüketimi, veri güvenliği ve uzun ömürlü olup olmadığı. Bu dört ölçütün birinde ciddi sorun varsa teknoloji her koşulda olumlu değildir.

Giyilebilir Teknolojiler ve Ölçtükleri Veriler

Giyilebilir teknolojiler, vücuda takılan ya da üzerinde taşınan küçük cihazlardır. Akıllı saat, akıllı bileklik ve akıllı gözlük bunların başında gelir. Bu cihazlar vücuttan sürekli veri toplar. Toplanan veriler arasında adım sayısı, nabız, uyku süresi, harcanan enerji ve konum bilgisi yer alır.

Giyilebilir cihazlarda veri üç aşamada değerlendirilir. Toplama aşamasında sensör ölçümü yapar. İşleme aşamasında cihaz ya da sunucu bu ölçümü karşılaştırır ve bir sonuç üretir. Görüntüleme aşamasında sonuç ekranda ya da bildirimle kullanıcıya gösterilir. Örneğin bir adım sayacı yalnızca adımları saymaz; günlük hedefle karşılaştırıp kaç adım kaldığını da söyler.

Basit bir örnek düşünelim. Bir öğrenci günde üç kez 1200 adım attığını bildiren bir bileklik kullanıyor. Cihaz bu üç ölçümü toplar ve günlük hedef olan 10000 adımlık sınırla karşılaştırır. Burada ölçüm toplama işlemi cihazın, karşılaştırma işlemi ise yazılımın görevidir.

İleri bir örnek olarak uyku takibi düşünülebilir. Cihaz, günlük uyku sürelerini kaydeder ve bunların ortalamasını çıkarır. Altı günlük 7, 6, 8, 7, 8 ve 6 saatlik kayıtların toplamı 42 saattir. 42 saat 6 güne bölündüğünde günlük ortalama 7 saat bulunur. Ortalamanın anlamlı olması için kayıtların düzenli tutulması gerekir.

Nesnelerin İnterneti ve Akıllı Ev

Geleneksel cihazlar yalnızca insan komutuyla çalışır. Nesnelerin interneti ise günlük hayattaki eşyalara sensör ve ağ bağlantısı eklenmesidir. Böylece eşya kendi durumunu bildirir ve bazı kararları kendisi verebilir. Buzdolabının kapağı uzun süre açık kaldığını bildirmesi, çamaşır makinesinin programını bitirdiğinde haber vermesi bu yaklaşıma örnek olabilir.

Akıllı ev, bu yaklaşımın yaşama yerleşmiş hâlidir. Işıklar, ısıtma sistemi, perde motoru ve güvenlik kameraları merkezî bir kumandaya ya da telefona bağlanır. Kullanıcı uzaktan müdahale edebilir. Bu kurgunun yararı zaman kazancıdır; zararı ise cihazların sürekli veri toplamasından doğan güvenlik riskidir.

Artırılmış Gerçeklik, Sanal Gerçeklik ve Robotik

Artırılmış gerçeklikte gerçek ortamın üzerine bilgisayarın ürettiği ek bir katman eklenir. Bir kâğıt tabelanın üstüne o tabelanın ölçekli çizimi yansıtılması buna örnektir. Sanal gerçeklikte ise ortam tamamen bilgisayar tarafından üretilir ve kullanıcı genellikle başlık ya da gözlük takar.

Robotik sistemlerde ise bir görev, sensörlerden gelen ölçümlere göre hareketlerle yerine getirilir. Depoda kutuları taşıyan robot, çim biçen robot ve sürüş destekli araç hep bu mantıkla çalışır. Robotun kararı, aldığı ölçüme dayanır; ölçüm yanlışsa karar da yanlış olur.

Dronlar ise uzaktan kumanda edilen ya da yerleşik programla uçan uçak sistemleridir. Yönlendirmede cihazın konum bilgisi kullanılır. Dron bir noktaya geldiğinde yapılacak olan, o konum bilgisini hedef konumla karşılaştırmaktır.

Adım Adım: Yenilikçi Bir Cihazı Değerlendirme

1. Adım 1: Cihazın hangi sorunu çözdüğünü yaz. Çözdüğü sorun yoksa yenilikçi sayılmaz.
2. Adım 2: Cihazın üç parçasını belirle: sensör, işleyen yazılım ve arayüz.
3. Adım 3: Cihazın topladığı verileri listele ve hangisinin kişisel veri olduğunu işaretle.
4. Adım 4: Dört ölçütü (kullanım kolaylığı, enerji, veri güvenliği, ömür) puanla ve gerekçeni yaz.
5. Adım 5: Kişisel veri gerekiyorsa kullanıcı onayının nasıl alınacağını ve verinin nasıl silineceğini planla.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Yenilikçiliği yalnızca yeni olmasına bağlamak: Yeni bir cihaz her zaman daha yararlı değildir; ölçüt dört başlıktan oluşur.
• Her veri toplayan cihazı giyilebilir saymak: Giyilebilir olan vücuda takılabilen ya da taşınabilen cihazdır.
• Artırılmış gerçeklik ile sanal gerçekliği aynı sanmak: Artırılmış gerçeklikte gerçek ortam vardır, sanal gerçeklikte ortam tamamen üretilmiştir.
• Konum ve nabız verisini önemsiz saymak: Bu veriler kişisel veridir ve izin alınmadan toplanmamalıdır.

Özet

Yenilikçi bilişim teknolojileri sensör, yazılım ve arayüzün birlikte çalışmasıyla anlam kazanır. Giyilebilir cihazlar vücuttan veri toplar ve düzenli ölçüm yaparak farkındalık artırır. Nesnelerin interneti eşyalara sensör ve ağ bağlantısı ekler; akıllı ev bu yaklaşımın ev içindeki uygulamasıdır. Artırılmış gerçeklik gerçek ortama katman ekler, sanal gerçeklik ise ortamı tamamen üretir. Robotik sistemler ölçüme göre hareket eder. Bu teknolojilerin en önemli riski, kişisel veri toplanmasıdır.

Kendini Dene

1. Bir akıllı saatin üç temel parçasını adlandır. 2. Artırılmış gerçeklik ile sanal gerçeklik arasındaki tek farkı bir cümleyle yaz. 3. Giyilebilir bir cihazın topladığı verilerden ikisini say, ikisini de nitel olarak belirt. 4. Bir akıllı ev sisteminde hangi verilerin kişisel veri sayılabileceğini açıkla. 5. Bir yenilikçi teknolojiyi dört ölçütle nasıl değerlendireceğini yaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Akıllı bir bilekliğin görev çarkı nedir? Bu cihazda sensörün rolünü açıklayınız.

1. Adım 1: Cihazın amacını belirle: vücuttan hareket ve sağlık ölçümü toplamak.
2. Adım 2: Cihazın üç parçasını ayır: sensör, işleyen yazılım ve ekranda görünen arayüz.
3. Adım 3: Sensörün yalnız ölçüm yaptığını, kararı yazılımın verdiğini belirt.

Sonuç/cevap: Sensör, adım sayısı gibi fiziksel büyüklükleri ölçüp sayısal veriye dönüştürür; karşılaştırma ve yorum işini cihazdaki yazılım yapar.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir akıllı ev sistemi kurulacaktır. Hangi verileri topladığı ve bu verilerle ilgili alınması gereken önlemleri yazınız.

1. Adım 1: Sistemin toplayabileceği verileri listele: kapı açılma saati, konum, ses kaydı, hareket bilgisi.
2. Adım 2: Listedeki verilerden hangilerinin kişisel veri olduğunu işaretle.
3. Adım 3: Her veri için amaçla sınırlı toplama, güçlü parola, günlük yedekleme ve silme hakkı önlemlerini yaz.

Sonuç/cevap: Toplanan verilerin yalnız belirlenen amaç için toplandığı, güçlü parola ve yedeklemeyle korunduğu ve kullanıcı isteğiyle silinebildiği yazılmalıdır.