Anlatım Biçimleri

Konu Anlatımı

Dört Temel Anlatım Biçimi

Yazarın anlatmak istediğini seçtiği yola anlatım biçimi denir. Aynı konu farklı anlatım biçimleriyle işlenebilir; bu yüzden biçim belirlerken metnin amacı ve dili birlikte incelenir.

Betimleme

Betimlemede yazar, okuyucunun zihninde resim çizer. Görmek, işitmek, dokunmak, koklamak ve tatmak duygularına hitap eden betimlemede sıfatlar bolca kullanılır. Bahçedeki güller rengârenk ve mis gibi kokuyordu cümlesi yalnızca bir betimleme örneğidir.

Öyküleme

Öykülemede olaylar oluş sırasına göre anlatılır. Kim, nerede, ne zaman, nasıl sorularının yanıtları bulunur; kişiler arasında konuşmalar yani diyaloglar geçer. Masal, hikâye ve romanların gövdesini öyküleme oluşturur.

Açıklama ve Tartışma

Açıklayıcı anlatımın amacı bilgi vermektir ve nesnel değildir; tanım, örnek ve sayısal veriye dayanır. Tartışmacı anlatımda ise yazar bir sav ortaya koyar, bunu dayanaklarla destekler, karşı görüşü çürütür ve okuyucuyu ikna etmeye çalışır.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Bir düşünceyi inandırıcı kılmak için başvurulan yöntemlere düşünceyi geliştirme yolları denir.

• Tanımlama: Kavramın ne olduğunu açıklamak.
• Örneklendirme: Soyut düşünceyi somut örnekle desteklemek.
• Karşılaştırma: İki şeyin benzer ve farklı yönlerini göstermek.
• Benzetme: Bir şeyi başka bir şeye benzeterek anlatmak.
• Sayılarla destekleme: Veri ve ölçü kullanarak kanıtlamak.
• Tanık gösterme: Bir sözü ya da kişiyi dayanak yapmak.

Sınav Odaklı Yöntem

Anlatım biçimi belirlerken üç ipucu birlikte aranır: olay ve zaman sırası varsa öyküleme, duyuya dayalı tasvir varsa betimleme, bilgi ve tanım varsa açıklama, sav-çürütme varsa tartışmadır. Aynı metinde ikisi birden bulunursa gövdeyi taşıyan baskın olan seçilir.

Bir Cümlede Birden Fazla Anlatım Biçimi Bulunabilir

Açıklama, tartışma, betimleme, öyküleme ve kanıtlama anlatımları iç içe geçebilir. Örneğin Eski iskelede paslı korkuluklar rüzgârda hafifçe inliyordu cümlesi betimlemeyle başlar, öyküleme izler.

Tanıklama anlatımı konuşmayı doğrudan aktarmayı gerektirir; dolaylı anlatımda ise noktalama değişir ve tırnak kalkar.

Metin örneği üzerinde işaretleyin: Haberi duyunca sevindim cümlesinde eylemin kaynağı bellidir; oysa Anlatılana göre haberi duyunca sevindim biçiminde bilginin bir başkasından aktarıldığı da görülebilir. Anlatım biçimi, kaynağın kim olduğunu da söyler.

Dört Temel Anlatım Biçimi ve Metin Çeşitleri

Bir metin içindeki anlatım biçimi, yazarın anlatmak istediği mesajı ve metnin amacı ile belirlenir. Bu nedenle, aynı konu için farklı anlatım biçimleri kullanılabilmektedir. Örneğin, betimleme ile görsel ve duygusal detaylar vurgulanırken, öyküleme ile olayların zaman sırasına göre anlatılması sağlanır. Anlatım biçimi seçerken metnin dil ve yapısı da dikkate alınır. Bu durumda, betimleme ile duyu organlarına hitap eden ifadeler, öyküleme ise zaman ve yer bilgilerini içerir. Bu nedenle, metinlerin anlatım biçimleri belirlenirken metnin amacı ve dili birlikte incelenmelidir.

Metinlerin anlatım biçimleri, okuyucuya neyi anlatmak istediğini gösterir. Örneğin, açıklama anlatımında nesnel bilgiler ve örnekler kullanılırken, tartışmada ise yazarın savını dayanaklarla destekler. Ayrıca, anlatım biçimi seçerken metnin dil ve yapısı da dikkate alınır.

Ne Öğreneceğiz

Betimleme, öyküleme, açıklama, tartışma ve düşünceyi geliştirme yolları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Dört temel anlatım biçimini ayırt eder.
• Bir metnin anlatım biçimini belirler.
• Düşünceyi geliştirme yollarını örneklerle tanır.
• Anlatım biçimini metnin amacına göre yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Betimlemede tasvir, öykülemede olay vardır; ikisi sık karıştırılır.
• Açıklama bilgi verme amacı taşır ve çoğunlukla nesneldir.
• Tartışmada karşı görüş açıkça çürütülmek zorundadır.
• Diyalog bulunan metinlerde öyküleme kuvvetle muhtemeldir.
• Düşünceyi geliştirme yolları savı inandırıcı kılar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Deniz masmavi parlıyordu, martılar sahilin üzerinde dolaşıyordu. Bu cümlenin anlatım biçimi nedir?

1. Adım 1: Cümlede herhangi bir olay örgüsü değil, görsel bir betim arandığı belirlenir.
2. Adım 2: Renk ve hareket ayrıntılarının duyuya, yani görmeye seslendiği görülür.
3. Adım 3: Tasvir amacı nedeniyle betimleme biçimine karar verilir.

Sonuç/cevap: Betimleme

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Anlatım Biçimini Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlede herhangi bir olay örgüsü değil, görsel bir betim arandığı belirlenir.
2. Adım 2: Renk ve hareket ayrıntılarının duyuya, yani görmeye seslendiği görülür.
3. Adım 3: Tasvir amacı nedeniyle betimleme biçimine karar verilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Betimleme ile öykülemeyi karıştırmak: Betimleme tasvir eder ve zamandan bağımsızdır, öyküleme ise olayı zaman sırasına dizer.

Açıklama ile tartışmayı karıştırmak: Açıklama bilgi verir ve karşı görüş barındırmaz, tartışma ise savını çürütmelerle korur.

Diyalog gördüğün yerde açıklama demek: Konuşma yani diyalog varsa o metin öyküleme özelliklidir, açıklama değil.

Düşünceyi geliştirme yolunu sanat ile karıştırmak: Benzetme hem yol hem sanat olabilir, amaç düşünçeyi desteklemekse yoldur.

Özet

Betimleme tasvir eder, öyküleme olayı zaman sırasına dizer, açıklama bilgi verir, tartışma ise savını savunur. Düşünceyi geliştirme yolları arasında tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, benzetme, sayılarla destekleme ve tanık gösterme bulunur. Anlatım biçimi, metnin amacı ve dil özellikleri birlikte incelenerek belirlenir.

Kendini Dene

Soru: «Okul kütüphanesi» konusunda betimleyici (tasviri) bir paragraf yazınız. Paragrafınızda en az iki duyu (görme, işitme, koku alma) ile algılanan ayrıntıya yer veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yer, şekil ve renk gibi görünür ayrıntıların verilmesi 4 puan; en az iki farklı duyuya yer verilmesi 3 puan; betimlemenin anlatım biçimi olarak korunması (olay anlatılmaması) 2 puan; noktalama 2 puan; düzen 1 puan.