5. SınıfFen Bilimleri
Fen Bilimleri · 5. Sınıf · KUVVETİ TANIYALIM
Bir cisim başka bir cismin yüzeyi üzerinde hareket ederken veya hareket etmeye çalışırken iki yüzey arasında sürtünme kuvveti oluşur. Bu kuvvet cismin hareketini zorlaştırır ve harekete direnç gösterir. Sürtünme kuvveti tek bir cismin değil, iki temas eden cismin birbirine etkisiyle ortaya çıkar.
Yüzeyler ne kadar pürüzlü ise sürtünme kuvveti o kadar büyük olur. Kumaş, zımpara ve lastik dişleri pürüzlü yüzeylerdir ve sürtünmeyi artırır. Buz, cilalı mermer ve kayak altlığı ise kaygan yüzeylerdir ve sürtünmeyi azaltır.
| Durum | Yüzey özelliği | Sürtünme |
|---|---|---|
| Zımpara ile taşlama | Pürüzlü | Büyük |
| Kayakla kayma | Kaygan | Küçük |
| Ayakkabı tabanı | Tırtıklı | Büyük |
| Makine parçalarının yağlanması | Kayganlaştırılmış | Küçük |
Sürtünme bazen yararlı, bazen zararlıdır. Ayakkabı tabanının tırtıklı yapılması ve kayak sporunda kaygan taban kullanılması sürtünmeden yararlanılmaya örnektir. Buna karşılık bir nesnenin aşınması, ısınması ve hareketin zorlaşması sürtünmenin zararlı sonuçlarıdır. Kışın yollara tuz dökülmesinin nedeni de sürtünmeyi artırarak araçların kaymasını önlemektir.
Sürtünme sırasında cisimdeki hareket enerjisi bir bölümü ısı enerjisine dönüşür. Bu yüzden kısa süreli de olsa bir yüzeyde kaydırılan cisim ısınır. Hareket hâlâ tek başına sürtünme değildir; havanın direnci de cisimleri yavaşlatır.
Sürtünme kuvveti, iki temas eden yüzey arasında oluşan ve harekete direnç gösteren kuvvettir. Yüzey pürüzlüyse sürtünme büyük, kaygansa küçüktür. Fren, kayak ve zımpara sürtünmeyle çalışan örneklerdir; yağlama ve rulman ise sürtünmeyi azaltır. Sürtünme araçların kaymasını önlerken aşınma ve ısınmaya da yol açabilir; bu yüzden bazen faydalı, bazen zararlıdır.
Kışın yollarda buzlanma olur ve araçlar kaymaya başlar. Adım 1: Buz yüzeyi çok kaygandır ve araçla zemin arasındaki sürtünme küçüktür. Adım 2: Tuz döküldüğünde yüzey pürüzlendirilir, araç lastiğiyle zemin arasındaki sürtünme artar. Adım 3: Artan sürtünme, aracın yolda tutulmasını ve yavaşlamasını sağlar. Sonuç: Tuz dökmek sürtünmeyi artırdığı için kazalar önlenir.
Yüzeyler arasında oluşan sürtünme kuvvetinin oluş koşulları, büyüklüğünü etkileyen etkenler ve günlük hayattaki yararlı ve zararlı sonuçları. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Aynı kutu, zımparalanmış bir zemine ile cilalı bir zemine bırakılırsa nasıl bir fark görülür?
Sonuç/cevap: Pürüzlü zeminde sürtünme daha büyük olduğu için kutu daha çabuk durur.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir cismi kısa süre hızlıca masada sürdüğünüzde neden ısınır?
Sonuç/cevap: Sürtünme sırasında hareket enerjisinin bir bölümü ısı enerjisine dönüştüğü için cisim ısınır.
Örnek 1: Pürüzlülüğün Etkisi konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Sürtünme kuvveti tek bir cisimde değil, | Sürtünme kuvveti tek bir cisimde değil, iki temas eden cismin yüzeyleri arasında oluşur. |
| Yüzeyin pürüzlülüğü arttıkça sürtünme ku | Yüzeyin pürüzlülüğü arttıkça sürtünme kuvveti artar, kayganlık arttıkça azalır. |
| Fren, kayak ve zımpara sürtünmeyi artıra | Fren, kayak ve zımpara sürtünmeyi artıran araçlardır; yağlama ve rulman sürtünmeyi azaltır. |
| Sürtünme hareketi zorlaştırır, bazen dur | Sürtünme hareketi zorlaştırır, bazen durdurur ve aşınma ile ısınmaya yol açar. |
| Kışın yollara tuz dökülmesinin amacı sür | Kışın yollara tuz dökülmesinin amacı sürtünmeyi artırarak kaymayı önlemektir. |
Soru: Sınıftaki eşyalardan beş tanesini seçip sürtünmeyi artıranlar ve azaltanlar olarak iki gruba ayırınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş eşyanın adını doğru yazma 3 puan; her eşya için sürtünmeyi artırıp azalttığını gerekçelendirmesi 6 puan; grupları ayırırken yüzey pürüzlülüğü ya da kayganlığı göz önünde bulundurması 3 puan.
Bir cisim başka bir cismin yüzeyi üzerinde hareket ederken veya hareket etmeye çalışırken iki yüzey arasında sürtünme kuvveti oluşur. Bu kuvvet cismin hareketini zorlaştırır ve harekete direnç gösterir. Sürtünme kuvveti tek bir cismin değil, iki temas eden cismin birbirine etkisiyle ortaya çıkar.
Yüzeyler ne kadar pürüzlü ise sürtünme kuvveti o kadar büyük olur. Kumaş, zımpara ve lastik dişleri pürüzlü yüzeylerdir ve sürtünmeyi artırır. Buz, cilalı mermer ve kayak altlığı ise kaygan yüzeylerdir ve sürtünmeyi azaltır.
Sürtünme kuvveti tek bir cisimde değil, iki temas eden cismin yüzeyleri arasında oluşur.
Sürtünme kuvveti nasıl tanımlanır?
Doğru cevap: A) İki yüzey arasında oluşan ve harekete direnç gösteren kuvvettir.
İki yüzey arasında kavramı Sürtünme Kuvveti konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Kaygan ve cilalı bir zeminde sürtünme nasıl değişir?
Doğru cevap: D) Sürtünme daha küçük olur.
Kaygan yüzeylerde cisim yüzeye daha az tutunur, bu yüzden sürtünme küçülür ve cisim daha kolay kayar.
Bir cismi yüzey üzerinde ittiğimizde cisim hareket edebilmek için uyguladığımız kuvvet nasıl olmalıdır?
Doğru cevap: C) Sürtünme kuvvetini aşacak kadar büyük olmalıdır.
Cisim hareket edebilmek için ittiğimiz kuvvet, direnç gösteren sürtünme kuvvetini aşmalı; aksi hâlde cisim yerinde kalır.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Fen Bilimleri için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Sürtünme Kuvveti konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç