Anlatım Bozuklukları ve Cümle Düzeltme

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Anlatım bozukluğunun ne olduğunu açıklar.
• Başlıca anlatım bozukluklarını tanır.
• Bozuk cümleleri örnekler üzerinden inceler.
• Bozuk bir cümleyi ana düşüncesini koruyarak düzeltir.
• Yazarken anlatım bozukluğundan kaçınır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sıralı, Bağlı ve Çok Anlamlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Sıralı cümleler birbirinden bağımsızdır ve nokta ile ayrılır.

• Sıralı ve bağlı cümleleri tanıyıp aralarındaki farkı açıklar.
• Sıralı cümleleri uygun bağlaçlarla birleştirir.
• Ve, ama, ya da, ki, de, da bağlaçlarının anlamlarını karşılaştırır.

Anlatım Bozukluğu Nedir?

Anlatım bozukluğu, yazılan cümlenin dil bilgisi kurallarına ya da anlam kurallarına uymamasıdır. Böyle bir cümlede düşünce ya eksik kalır ya da yanlış anlaşılır. Cümleyi okuyan kişi, ne anlatılmak istendiğini kestiremez.

Anlatım bozukluğu yalnızca yazım ya da noktalama hatası değildir. Bu tür hatalar cümlenin yapısında ya da anlamında olur. Bu yüzden düzeltme yaparken yalnızca harf eklemek yetmez; cümlenin parçaları yeniden düzenlenir.

Başlıca Anlatım Bozuklukları

En sık görülen bozukluklar şunlardır: öge eksikliği, öge fazlalığı, tümleç yanlış seçilmesi, anlam belirsizliği, mantık hatası ve yapı bozukluğu. Her bozukluğun kendine özgü bir düzeltme yolu vardır.

• Öge eksikliği: Cümlenin anlaşılması için gerekli bir bölüm yoktur. Vay canına, ne güzel manzara diyen biri, öznesini belirtmediği için cümle eksiktir.
• Öge fazlalığı: Cümlede anlam katmayan gereksiz bir bölüm vardır. Bu bölüm atılarak cümle düzeltilir.
• Tümleç yanlış seçilmesi: Cümlede yanlış görevde bir tümleç ya da karşılığı eksik bir tümleç vardır. Kardeşim okumasını seven bir çocuktur cümlesinde bu bozukluk görülür.
• Anlam belirsizliği: Cümle birden çok anlama gelebilir. Bahçedeki ağaçlar sarardı cümlesinde ağaçların mı sarardığı yoksa yapraklarının mı sarardığı belli değildir.
• Mantık hatası: Cümlenin kendi içinde çelişkisi vardır. Bu tür hatalar düzeltilirken cümlenin tamamı yeniden yazılır.
• Yapı bozukluğu: Öge ile tümleçler arasındaki bağ kuralı bozulmuştur. Sıralama değiştirilerek ya da bir bölüm yeniden yazılarak cümle onarılır.

Bozuk Cümle ve Düzeltilmiş Hâli

Tabloyu incelerken şu noktaya dikkat edilmelidir: Düzeltilen cümle, ilk cümlenin ana düşüncesini aynı biçimde anlatmalıdır. Aksi hâlde yapılan işlem bir düzeltme olmaktan çıkar ve yanlış anlam oluşur.

Örnek: Bir Cümlenin Düzeltilmesi

Yazım yanlışı olmayan ama anlatımı bozuk bir cümle incelenmiştir. Hata önce bulunur, sonra cümlenin düşüncesi korunarak yeni bir cümle kurulur.

1. Bozuk cümle: Annemin yaptığı börek en lezzetli idi.
2. İnceleme: Karşılaştırma yapılmış, ancak karşılaştırma ölçütü belirtilmemiştir; en ifadesinin karşılığı yoktur.
3. Düzeltme: Annemin yaptığı börek, evde yaptıklarımız arasında en lezzetli idi.
4. Sonuç: Karşılaştırma ölçütü eklendi ve cümlenin ana düşüncesi korundu.

Sık Görülen Anlatım Bozuklukları

• Öge eksikliği: Özne ya da yüklem olmayan cümle anlamsız kalır.
• Anlam belirsizliği: Öge hâl eki eksik bırakılırsa cümle iki anlama gelebilir.
• Mantık hatası: Cümlenin anlamı kendi içinde çelişkili olur.
• Anlatım bozukluğu: Ögeler yanlış dizilir veya gereksiz sözcük kullanılır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Eksik Cümleyi Düzeltme

Vay canına, ne güzel manzara diyen bir çocuğun söylediği bu sözü inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlede bir eylem ya da var oluş belirtilmediği için yüklem bulunmadığını görürüz.
2. Adım 2: Sözü söyleyen kişi belirtilmediği için öznenin de eksik olduğunu anlarız.
3. Adım 3: Bu eksikliğe öge eksikliği adı verilir ve bozukluğun türü belirlenir.
4. Adım 4: Cümleyi, özne ve yüklem eklenerek yeniden yazarız.

Cevap: Bozukluğun türü öge eksikliğidir. Düzeltilmiş cümle: Gökyüzü o kadar güzel ki insan kendine bakamıyor.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Karşılaştırma Eksikliğini Tamamlama

Annemin yaptığı börek en lezzetli idi cümlesini inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlede en sözcüğüyle bir karşılaştırma yapıldığını görürüz.
2. Adım 2: Ancak karşılaştırılan bölümün adı cümlede bulunmadığını fark ederiz.
3. Adım 3: Karşılaştırma ölçütünün eksik olduğunu belirleriz.
4. Adım 4: Karşılaştırılan bölümü ekleyerek cümleyi düzeltiriz.

Cevap: Bozukluğun türü öge eksikliğidir. Düzeltilmiş cümle: Annemin yaptığı börek, evde yaptıklarımız arasında en lezzetli idi.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Bozukluğun türü öge eksikliğidir.

Örnek 2: Gereksiz Bölümü Atma

Ben de bu işi yapmayı reddettim cümlesini inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlenin anlamını değiştirmeden kaldırılabilecek bölümleri ararız.
2. Adım 2: Ben de ifadesinin cümleye bir bilgi eklemediğini ve gereksiz olduğunu görürüz.
3. Adım 3: Cümledeki öge fazlalığı bozukluğunu belirleriz.
4. Adım 4: Gereksiz bölümü atarak cümleyi düzeltiriz.

Cevap: Bozukluğun türü öge fazlalığıdır. Düzeltilmiş cümle: Bu işi yapmayı reddettim.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

Anlatım bozukluğu, cümlenin yapısında ya da anlamında görülen ve düşüncenin doğru anlaşılmasını engelleyen hatadır. Öge eksikliği, öge fazlalığı, tümleç yanlışlığı, anlam belirsizliği, mantık hatası ve yapı bozukluğu başlıca türleridir. Cümle düzeltilirken yalnızca hatalı bölüm değil, cümlenin bütünü yeniden düşünülür. Düzeltilen cümle, ilk cümlenin ana düşüncesini aynı biçimde anlatmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Yalnızca noktalama ya da büyük harf hatası düzeltilip anlam hatası görmezden gelinir.

Cümle düzeltilirken asıl anlatılmak istenen düşünce silinirse cümle başka bir konuya kayar.

Birden çok anlama gelebilen ifadeye dikkat edilmezse okuyucu yanlış anlamayı sürdürür.

Öge eksikliği ile öge fazlalığı karıştırılırsa gereksiz öge silinerek yeni bir eksiklik oluşturulur.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anlatım bozukluğu bir yazım hatası değildir; hata cümlenin yapısında ya da anlamındadır. — doğru mu?
2. Düzeltme yaparken cümlenin konusu değiştirilmemeli, yalnızca hatalı bölüm onarılmalıdır. — doğru mu?
3. Birden çok anlama gelebilen cümlede eksik bir sözcük vardır; bu sözcük bulunarak anlam belirsizliği giderilir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Anlatım bozukluğu, cümlenin yapısında ya da anlamında görülen ve düşüncenin doğru anlaşılmasını engelleyen hatadır. 2) Doğru. Düzeltilen cümle, düzeltilmeden önceki cümlenin ana düşüncesini aynı biçimde anlatmalıdır. 3) Doğru. Cümlede özne ya da yüklem bulunmuyorsa cümle eksiktir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Okuma-Anlama Okuma-anlamada konu, başlık, ana fikir ve yardımcı fikir birbirinden ayrılır.
• Sıralı, Bağlı ve Çok Anlamlı Cümleler Sıralı cümleler birbirinden bağımsızdır ve nokta ile ayrılır.
• Paragrafta Ana Düşünce Paragraf, aynı konuyu anlatan bağlı cümlelerden oluşan yazı bölümüdür.