Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamını ayırt eder.
• Mecazın oluşma yollarını örneklerle gösterir.
• Terim anlam ile gerçek anlam arasındaki farkı belirtir.
• Cümleden hareketle sözcüğün anlamını doğru çözer.
• Mecaz kullanmanın anlatıma kattığı değeri açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri konusunu bilmen gerekir. Tam anlam sözcüğün bütün anlamını, parça anlam ise anlamından yalnızca bir bölümünü bildirir.

• Sözcükler arasında kurulan anlam ilişkilerini adıyla birlikte söyler.
• Tam anlam ile parça anlamı farklı örneklerle gösterir.
• Nitelik ve eylem sözcüklerinde zıt anlam çiftleri kurar.

Sözcüğün temel anlamı ile başka kavrama aktarılan anlamın karşılaştırılması ve mecazın oluşma yolları.

Konu Nedir?

Sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamını ayırt eder. Anlamı en doğru belirleyen şey sözcüğün içinde bulunduğu cümledir.

Hedefler

• Sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamını ayırt eder.
• Mecazın oluşma yollarını örneklerle gösterir.
• Terim anlam ile gerçek anlam arasındaki farkı belirtir.
• Cümleden hareketle sözcüğün anlamını doğru çözer.
• Mecaz kullanmanın anlatıma kattığı değeri açıklar.

Önemli Noktalar

Anlamı en doğru belirleyen şey sözcüğün içinde bulunduğu cümledir.

Mecaz anlam, gerçek anlamdan hareketle oluşur ve daha az alanı kaplar.

Duyu aktarımında tad, koku ya da ses başka bir duyunun yerine geçer.

Terim anlam yalnızca bir alana özgü olduğu için cümleye göre değişmez.

Soba ısıttı gerçek anlam değildir, çünkü sözcük gönül rahatlığını anlatır.

Aynı sözcük bir cümlede gerçek, başka bir cümlede mecaz olabilir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Gerçek Anlam ile Mecaz Anlam «Soba ısıttı.» cümlesindeki ısıtmak sözcüğü hangi anlamdadır?

   Adım 1: Isıtmak sözcüğünü tek başına düşünürüz.

   Adım 2: Soba bir ısıtıcı olduğu için doğrudan ısıtma anlamını çağrıştırır.

   Adım 3: Cümlede asıl anlatılan, insanın gönlününün rahatlmasıdır; sözcük başka bir kavrama aktarılmıştır.

   Sonuç: Mecaz anlamda

2. Örnek 2: Terim Anlam «Karekök» ifadesindeki kare sözcüğü hangi anlamdadır?

   Adım 1: Kare sözcüğü günlük dilde dört kenarlı geometrik şekli anlatır.

   Adım 2: Karekök ifadesi matematikte bir sayının karesinin kökünü belirtir.

   Adım 3: Sözcük yalnızca matematik alanında kullanıldığı için terim anlam taşır.

   Sonuç: Terim anlamda

3. Örnek 3: Duyu Aktarımı «Sert bir el sıkıldı.» cümlesindeki sert sözcüğü nasıl kullanılmıştır?

   Adım 1: Sert sözcüğü gerçekte bir yüzeyin aşınmaya karşı dayanıklılığını anlatır.

   Adım 2: Cümlede elin sertliği değil, kararlılığı ve gücü anlatılmıştır.

   Adım 3: Dokunma duyusundan başka bir kavrama aktarıldığı için mecaz anlam vardır.

   Sonuç: Mecaz anlamda, güçlü olma anlamında

4. Örnek 4: Soyut Kavramı Somutlaştırma «Sabrı taştı.» cümlesindeki taşmak sözcüğü nasıl kullanılmıştır?

   Adım 1: Taşmak gerçek anlamda bir sıvının taşmasını bildirir.

   Adım 2: Sabır soyut bir kavramdır, taşmayla görünür hâle getirilir.

   Adım 3: Soyut kavram somutlaştırıldığı için bu kullanım mecaz anlamdadır.

   Sonuç: Mecaz anlamda, dayanma gücünün bitmesini anlatarak

5. Örnek 5: Sınav Tipi Anlam Sorusu «Dondurma eridi.» cümlesinde erimek sözcüğü hangi anlamdadır?

   Adım 1: Erimek gerçekte katı bir maddenin sıvılaşmasını anlatır.

   Adım 2: Cümlede dondurmanın katı hâlden sıvıya dönüşmesi anlatılmaktadır.

   Adım 3: Sözcük temel anlamını koruduğu için gerçek anlamdadır.

   Sonuç: Gerçek anlamda

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Gerçek Anlam ile Mecaz Anlam

«Soba ısıttı.» cümlesindeki ısıtmak sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Isıtmak sözcüğünü tek başına düşünürüz.
2. Adım 2: Soba bir ısıtıcı olduğu için doğrudan ısıtma anlamını çağrıştırır.
3. Adım 3: Cümlede asıl anlatılan, insanın gönlününün rahatlmasıdır; sözcük başka bir kavrama aktarılmıştır.

Cevap: Mecaz anlamda

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Sınav Tipi Anlam Sorusu

«Dondurma eridi.» cümlesinde erimek sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Erimek gerçekte katı bir maddenin sıvılaşmasını anlatır.
2. Adım 2: Cümlede dondurmanın katı hâlden sıvıya dönüşmesi anlatılmaktadır.
3. Adım 3: Sözcük temel anlamını koruduğu için gerçek anlamdadır.

Cevap: Gerçek anlamda

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Mecaz anlamda

Örnek 2: Terim Anlam

«Karekök» ifadesindeki kare sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Kare sözcüğü günlük dilde dört kenarlı geometrik şekli anlatır.
2. Adım 2: Karekök ifadesi matematikte bir sayının karesinin kökünü belirtir.
3. Adım 3: Sözcük yalnızca matematik alanında kullanıldığı için terim anlam taşır.

Cevap: Terim anlamda

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Sık Yapılan Hatalar

• Sütü ısıtmak cümlesini mecaz saymak: Sütün sıcaklaştırılması gerçek bir durum olduğu için burada sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıştır; mecaz olan Soba ısıttı ifadesidir.
• Terim anlamı mecaz anlam sanmak: Derece ve kare sözcükleri fen bilimi ile matematikte terim anlamı taşır; mecazda ise sözcük başka bir kavrama aktarılır.
• Benzetme ile duyu aktarımını aynı saymak: Bir sözcüğün benzetilmesiyle başka bir duyunun devreye girmesi ayrı yollardır; ikisi birlikte bulunabilir.
• Mecaz anlamı bütün cümlelere mal etmek: Yalnızca sözcüğün anlamı temel anlamından uzaklaştığında mecazdan söz edilir; düz cümlelerde mecaz aranmaz.

İpuçları

• Sözcüğü cümleden çıkarıp yalnızca onu düşünün; fark hemen görülür.
• Sınavda ısıtmak, sıcak, acı gibi duyu sözcüklerini özellikle denetleyin.
• Mecazın yolunu bilmek, cümlenin neden güzel okunduğunu açıklamayı kolaylaştırır.
• Terim anlam sorusunda sözcüğün hangi bilim dalına ait olduğunu sormayı unutmayın.

Özet

Gerçek anlam, bir sözcüğün ilk ve herkesin bildiği temel anlamıdır. Sözcük bu anlamdan uzaklaşıp başka bir kavramı anlattığında mecaz anlam doğar; benzetme, duyu aktarımı ve soyut kavramı somutlaştırma bunun başlıca yollarıdır. Bir alana özgü kullanım ise terim anlamdır. Sözcüğü cümleden çıkarıp tek başına düşünmek, gerçek anlamı bulmanın en güvenli yoludur.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anlamı en doğru belirleyen şey sözcüğün içinde bulunduğu cümledir. — doğru mu?
2. Mecaz anlam, gerçek anlamdan hareketle oluşur ve daha az alanı kaplar. — doğru mu?
3. Duyu aktarımında tad, koku ya da ses başka bir duyunun yerine geçer. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Gerçek anlam: sözcüğün ilk ve en açık anlamı 2) Doğru. Mecaz anlam: temel anlamdan uzaklaşıp kazanılan yeni anlam 3) Doğru. Terim anlam: bilim ya da meslek dalına özgü anlam

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Deyim ve Atasözlerinde Anlam Deyimler en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecaz anlam taşıyan ifadelerdir; bir durumu betimlerler.
• Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri Tam anlam sözcüğün bütün anlamını, parça anlam ise anlamından yalnızca bir bölümünü bildirir.
• Anlam İlişkileri ve Özet Çıkarma Özet çıkarmak, metni kopyalamak değil, ana fikri seçip ona bağlı olmayan ayrıntıları azaltmaktır.