Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sözcükler arasında kurulan anlam ilişkilerini adıyla birlikte söyler.
• Tam anlam ile parça anlamı farklı örneklerle gösterir.
• Nitelik ve eylem sözcüklerinde zıt anlam çiftleri kurar.
• Bağımlı anlamlı sözcükleri cümle içinde tanır.
• İki sözcüğün ilişkisini cümleden hareketle çözümler.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sözcükte Anlam konusunu bilmen gerekir. Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılır ve anlamı en iyi cümle belirler.

• Gerçek, mecaz ve terim anlamayı cümle içine göre ayırt eder.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri örnekleriyle belirtir.
• Deyim ile atasözünü özelliklerine göre karşılaştırır.

Sözcüklerin yan yana geldiğinde kurduğu tam anlam, parça anlam, yakın anlam, zıt anlam ve bağımlı anlam ilişkileri.

Konu Nedir?

Sözcükler arasında kurulan anlam ilişkilerini adıyla birlikte söyler. Sözcüğün anlamını belirleyen şey onu çevreleyen diğer sözcüktür.

Hedefler

• Sözcükler arasında kurulan anlam ilişkilerini adıyla birlikte söyler.
• Tam anlam ile parça anlamı farklı örneklerle gösterir.
• Nitelik ve eylem sözcüklerinde zıt anlam çiftleri kurar.
• Bağımlı anlamlı sözcükleri cümle içinde tanır.
• İki sözcüğün ilişkisini cümleden hareketle çözümler.

Önemli Noktalar

Sözcüğün anlamını belirleyen şey onu çevreleyen diğer sözcüktür.

Parça anlamda seçilen alan, tam anlama göre daha dardır.

Güzel ve hoş yakın anlamlıdır; aralarında ince bir fark vardır.

Nitelik zıt anlamı ölçüyle, eylem zıt anlamı işin yönüyle ilgilidir.

Uç ve kar gibi sözcükler tek başına anlamsızlaştığında bağımlı anlam vardır.

Aynı sözcüğü ikinci bir cümlede sınamak ayırt etmenin en sağlam yoludur.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Tam Anlam mı Parça Anlam mı? «Yemin etti.» cümlesindeki yemin sözcüğü hangi anlamdadır?

   Adım 1: Yemin sözcüğü tek başına yer, toprak ya da arazi anlamına gelir.

   Adım 2: Cümlede bu anlamın hiçbiri aranmıyor.

   Adım 3: Söz verme eylemi anlatıldığı için anlamın bir bölümü seçilmiştir.

   Sonuç: Parça anlam

2. Örnek 2: Yakın Anlam Çifti Güzel ile hoş sözcükleri arasındaki anlam ilişkisi nasıldır?

   Adım 1: Güzel sözcüğü bir nesnenin ya da duygunun hoşluğunu bildirir.

   Adım 2: Hoş sözcüğü de aynı beğeniyi bildirir.

   Adım 3: İkisi birebir aynı değildir; aralarında ince bir fark kaldığı için yakın anlamlıdır.

   Sonuç: Yakın anlamlıdırlar.

3. Örnek 3: Eylem Zıt Anlamı Eylem bildiren zıt anlamlı iki sözcük yazınız.

   Adım 1: Eylem bildiren bir sözcük seçeriz: gitmek.

   Adım 2: Bu eylemin yönünü tersine çeviren karşıt eylemi ararız: gelmek.

   Adım 3: İkisi de eylemdir ve birbirine zıt anlam verir.

   Sonuç: gitmek ve gelmek

4. Örnek 4: Bağımlı Anlamlı Sözcük «Uç» sözcüğünün dört farklı cümledeki anlamını belirtiniz.

   Adım 1: Kuşlar uçmakta cümlesinde uçmak eylemi anlatılır.

   Adım 2: Uçak kalktı cümlesinde hava aracı anlatılır.

   Adım 3: Kalemin ucu kırıldı cümlesinde bir parçanın son noktası anlatılır.

   Adım 4: Ağacın ucuna bakıyordu cümlesinde dalın bittiği yer anlatılır.

   Sonuç: uçmak, uçak, kalem ucu, ağaç ucu

5. Örnek 5: Sınav Tipi Anlam İlişkisi «Bu işin yolu yoktur.» cümlesindeki yol sözcüğü nasıl kullanılmıştır?

   Adım 1: Yol sözcüğünün temel anlamı gidilen yerdir.

   Adım 2: Cümlede gidilecek bir yer değil, bir çare anlatılmaktadır.

   Adım 3: Anlamın daha dar bir bölümü seçildiği için parça anlamdır.

   Sonuç: Parça anlamda, çaresizliği anlatarak.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Tam Anlam mı Parça Anlam mı?

«Yemin etti.» cümlesindeki yemin sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Yemin sözcüğü tek başına yer, toprak ya da arazi anlamına gelir.
2. Adım 2: Cümlede bu anlamın hiçbiri aranmıyor.
3. Adım 3: Söz verme eylemi anlatıldığı için anlamın bir bölümü seçilmiştir.

Cevap: Parça anlam

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Sınav Tipi Anlam İlişkisi

«Bu işin yolu yoktur.» cümlesindeki yol sözcüğü nasıl kullanılmıştır?

1. Adım 1: Yol sözcüğünün temel anlamı gidilen yerdir.
2. Adım 2: Cümlede gidilecek bir yer değil, bir çare anlatılmaktadır.
3. Adım 3: Anlamın daha dar bir bölümü seçildiği için parça anlamdır.

Cevap: Parça anlamda, çaresizliği anlatarak.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 1: Tam Anlam mı Parça Anlam mı?

«Yemin etti.»

1. Adım 1: Yemin sözcüğü tek başına yer, toprak ya da arazi anlamına gelir.
2. Adım 2: Cümlede bu anlamın hiçbiri aranmıyor.
3. Adım 3: Söz verme eylemi anlatıldığı için anlamın bir bölümü seçilmiştir.

Cevap: Parça anlam

Örnek 2: Yakın Anlam Çifti

Güzel ile hoş sözcükleri arasındaki anlam ilişkisi nasıldır?

1. Adım 1: Güzel sözcüğü bir nesnenin ya da duygunun hoşluğunu bildirir.
2. Adım 2: Hoş sözcüğü de aynı beğeniyi bildirir.
3. Adım 3: İkisi birebir aynı değildir; aralarında ince bir fark kaldığı için yakın anlamlıdır.

Cevap: Yakın anlamlıdırlar.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Parça anlamı mecaz anlam sanmak: Kuzu kızartması ifadesinde hayvanın kendisi değil, ondan elde edilen et anlatıldığı için parça anlam vardır; mecazda ise sözcük başka bir kavrama aktarılır.
• Yakın anlamlı ile aynı anlamlı sözcükleri karıştırmak: Aynı anlamlı sözcükler birebir aynı düşünceyi verirken yakın anlamlı sözcükler aralarında ince bir farkla durur.
• Zıt anlamı yalnızca nitelik sözcüklerde aramak: Eylem bildiren sözcüklerde de karşıt anlam vardır; açmak ile kapatmak birbirinin zıt anlamlısıdır.
• Bağımlı anlamlı sözcüğün yalnızca tek anlamı olduğunu düşünmek: Uç sözcüğü uçmak, uçak, kalem ucu ve ağaç ucu biçimlerinde farklı anlamlar kazanır.

İpuçları

• Sözcüğü cümleden silip kalan yeri okuyun; anlamın neyi anlattığı çıkar.
• Zıt anlam ararken önce sözcüğün nitelik mi eylem mi bildiğine bakın.
• Yakın anlamlı sözcükleri tek bir defter satırında karşılaştırın.
• Bağımlı anlamlı sözcüğün yanına her seferinde farklı bir arkadaş yazın.

Özet

Tam anlam sözcüğün bütün anlamını, parça anlam ise anlamından yalnızca bir bölümünü bildirir. Yakın anlamlı sözcükler birbirine yakın anlam taşır; zıt anlamlı sözcükler ise nitelik bakımından ölçüyle, eylem bakımından işin yönüyle karşıt anlam kurar. Anlamı cümledeki başka sözcüğe bağlı olan sözcükler bağımlı anlam gösterir. Hepsini ayırt etmenin yolu sözcüğü cümleden çıkarıp başka bir cümlede sınamaktır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sözcüğün anlamını belirleyen şey onu çevreleyen diğer sözcüktür. — doğru mu?
2. Parça anlamda seçilen alan, tam anlama göre daha dardır. — doğru mu?
3. Güzel ve hoş yakın anlamlıdır; aralarında ince bir fark vardır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Tam anlam: sözcüğün anlamının bütünü 2) Doğru. Parça anlam: sözcüğün anlamından yalnızca bir bölümü 3) Doğru. Yakın anlam: anlamları aynı ya da çok yakın sözcükler

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam Gerçek anlam, bir sözcüğün ilk ve herkesin bildiği temel anlamıdır.
• Sözcükte Anlam Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılır ve anlamı en iyi cümle belirler.
• Deyim ve Atasözlerinde Anlam Deyimler en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecaz anlam taşıyan ifadelerdir; bir durumu betimlerler.