Sözcükte Anlam

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Gerçek, mecaz ve terim anlamayı cümle içine göre ayırt eder.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri örnekleriyle belirtir.
• Deyim ile atasözünü özelliklerine göre karşılaştırır.
• Öğrendiği deyim ve atasözlerini yerinde kullanır.

Ön Bilgi

Bu konuyu kavrayabilmek için önce şunları bilmen gerekir:

• Gerçek anlam: sözcüğün ilk ve temel anlamı
• Mecaz anlam: gerçek anlamdan uzaklaşan yeni anlam

Gerçek, mecaz ve terim anlam ile eş, zıt, eş sesli sözcükler, deyim ve atasözü kullanımı.

Konu Nedir?

Gerçek, mecaz ve terim anlamayı cümle içine göre ayırt eder. Sözcüğün anlamını en doğru belirleyen şey içinde bulunduğu cümledir.

Hedefler

• Gerçek, mecaz ve terim anlamayı cümle içine göre ayırt eder.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri örnekleriyle belirtir.
• Deyim ile atasözünü özelliklerine göre karşılaştırır.
• Öğrendiği deyim ve atasözlerini yerinde kullanır.

Önemli Noktalar

Sözcüğün anlamını en doğru belirleyen şey içinde bulunduğu cümledir.

Eş anlamlı sözcükler yazımı farklı, anlamı aynıdır.

Eş sesli sözcükler yazımı aynı, anlamı farklıdır.

Deyimler kalıplaşmıştır ve değiştirilemez.

Atasözleri genellikle öğüt, nasihat ve tecrübe bildirir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Gerçek ve Mecaz Ayırımı İnce eleyip dokuyan bir işçidir cümlesinde ince sözcüğü hangi anlamdadır?

   Adım 1: İnce sözcüğünün kalınlık bildiren gerçek anlamına bakarız.

   Adım 2: Burada işçinin işi titizlikle yaptığı anlatılmaktadır.

   Adım 3: Gerçek anlamdan uzaklaşan bu kullanım mecaz anlamdır.

   Sonuç: Mecaz anlam

2. Örnek 2: Eş Sesli Sözcük Kaz tavuk gibi yumurtlamaz cümlesinde kaz hangi anlamdadır?

   Adım 1: Kaz sözcüğünün hayvan anlamı ile kazmak fiilinin türevi olan anlam vardır.

   Adım 2: Cümlede tavukla karşılaştırıldığı için bir hayvan kastedilmiştir.

   Adım 3: Yazımı aynı olan diğer anlamlar burada kullanılmamıştır.

   Sonuç: Kaz, bir hayvan adıdır.

3. Örnek 3: Deyim mi Atasözü mü? Göz kulak olmak ifadesi deyim midir, atasözü müdür? Gerekçesiyle açıklayınız.

   Adım 1: İfade iki sözcükten fazla ve kalıplaşmıştır.

   Adım 2: Anlamı sözcüklerinin toplamından farklıdır: korumak, kollamaktır.

   Adım 3: Tek cümlede öğüt vermediği için atasözü değildir.

   Sonuç: Deyimdir, çünkü kalıplaşmış ve mecazlı bir ifadedir.

4. Örnek 4: Sınav Tipi Anlam Yorumu Öğretmen konuyu kısaca özetledi cümlesindeki özetledi sözcüğünün zıt anlamlısı hangisidir?

   Adım 1: Özetlemek, uzun olanı kısaltıp temel noktaları almaktır.

   Adım 2: Tam tersi, ayrıntıları sırayla uzatmaktır.

   Adım 3: Ayrıntıları uzatarak anlatmaya genişletmek denir.

   Sonuç: Genişletti

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Gerçek ve Mecaz Ayırımı

İnce eleyip dokuyan bir işçidir cümlesinde ince sözcüğü hangi anlamdadır?

1. Adım 1: İnce sözcüğünün kalınlık bildiren gerçek anlamına bakarız.
2. Adım 2: Burada işçinin işi titizlikle yaptığı anlatılmaktadır.
3. Adım 3: Gerçek anlamdan uzaklaşan bu kullanım mecaz anlamdır.

Cevap: Mecaz anlam

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 4: Sınav Tipi Anlam Yorumu

Öğretmen konuyu kısaca özetledi cümlesindeki özetledi sözcüğünün zıt anlamlısı hangisidir?

1. Adım 1: Özetlemek, uzun olanı kısaltıp temel noktaları almaktır.
2. Adım 2: Tam tersi, ayrıntıları sırayla uzatmaktır.
3. Adım 3: Ayrıntıları uzatarak anlatmaya genişletmek denir.

Cevap: Genişletti

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Mecaz anlam

Örnek 2: Eş Sesli Sözcük

Kaz tavuk gibi yumurtlamaz cümlesinde kaz hangi anlamdadır?

1. Adım 1: Kaz sözcüğünün hayvan anlamı ile kazmak fiilinin türevi olan anlam vardır.
2. Adım 2: Cümlede tavukla karşılaştırıldığı için bir hayvan kastedilmiştir.
3. Adım 3: Yazımı aynı olan diğer anlamlar burada kullanılmamıştır.

Cevap: Kaz, bir hayvan adıdır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Mecaz anlamı gerçek anlam sanmak: Sıcak karşılama ifadesinde sıcak derece değil, içtenlik anlamı vardır; sözcüğü cümleden çıkararak anlam değişikliğini kontrol etmek gerekir.
• Eş sesli ile eş anlamlıyı karıştırmak: Eş seslide yazılış aynı, anlam farklıdır; eş anlamlıda yazılış farklı, anlam aynıdır.
• Deyim ile atasözünü birbirine sokmak: Deyim bir durumu anlatır ve iki sözcükten fazladır, atasözü ise tek cümlede öğüt verir.
• Deyimi sözcüklerine göre anlamaya çalışmak: Deyimlerin anlamı bütünündür; göz kulak olmak ifadesi göz ve kulak kelimelerinin anlamıyla açıklanamaz.

İpuçları

• Mecaz mı gerçek mi diye sözcüğü başka bir cümlede dene; anlam değişiyorsa mecazdır.
• Eş sesli sözcükleri cümle içi örnekleriyle çalış, tek başına ezberleme.
• Deyim ve atasözlerini bir deftere örnek cümleleriyle yaz.
• Sınavda anlam sorularında önce sözcüğü cümleden sil, kalan anlama bak.

Özet

Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılır ve anlamı en iyi cümle belirler. Eş anlamlı sözcüklerin yazılışı farklı, anlamı aynı; eş seslilerin yazılışı aynı, anlamı farklıdır. Deyimler kalıplaşmış mecazlı ifadeler, atasözleri ise tek cümlede öğüt veren halk sözleridir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sözcüğün anlamını en doğru belirleyen şey içinde bulunduğu cümledir. — doğru mu?
2. Eş anlamlı sözcükler yazımı farklı, anlamı aynıdır. — doğru mu?
3. Eş sesli sözcükler yazımı aynı, anlamı farklıdır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Gerçek anlam: sözcüğün ilk ve temel anlamı 2) Doğru. Mecaz anlam: gerçek anlamdan uzaklaşan yeni anlam 3) Doğru. Terim anlam: bilim ve mesleğe özgü anlam

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri Tam anlam sözcüğün bütün anlamını, parça anlam ise anlamından yalnızca bir bölümünü bildirir.
• Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam Gerçek anlam, bir sözcüğün ilk ve herkesin bildiği temel anlamıdır.