Anlatım ve Üslup

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Anlaşılır olma ve açıklık ölçütlerini açıklayabilme
• Anlatım bozukluğu türlerini tanıyıp düzeltebilme
• Bağlaçları anlam ilişkilerine göre doğru seçebilme
• Duruma uygun üslup seçebilme
• Yazdığı metni gözden geçirip üslubunu iyileştirebilme

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Yazma Süreci ve Taslak konusunu bilmen gerekir. Yazma, konu belirleme, amaç saptama, izlek kurma, taslak yazma, düzenleme ve son kontrol aşamalarından geçen bir süreçtir.

• Yazma sürecinin aşamalarını doğru sırayla açıklayabilme
• Konu, amaç ve izlek arasındaki bağı kurabilme
• Paragraf planı yaparken düşüncenin sırasını görebilme

Anlaşılır olma, açıklık, sadelik, anlatım bozukluğundan kaçınma, bağlaçların doğru kullanımı ve duruma uygun üslup seçimi ölçütleriyle yazılan metni gözden geçirmeyi ve üslubu bilinçli biçimde düzenlemeyi hedefler.

Konu Nedir?

Anlaşılır olma ve açıklık ölçütlerini açıklayabilme Anlatımın temel ölçütü anlaşılırlıktır; yazar neyi kastettiğini okur da anlamalıdır.

Hedefler

• Anlaşılır olma ve açıklık ölçütlerini açıklayabilme
• Anlatım bozukluğu türlerini tanıyıp düzeltebilme
• Bağlaçları anlam ilişkilerine göre doğru seçebilme
• Duruma uygun üslup seçebilme
• Yazdığı metni gözden geçirip üslubunu iyileştirebilme

Önemli Noktalar

Anlatımın temel ölçütü anlaşılırlıktır; yazar neyi kastettiğini okur da anlamalıdır.

İyi bir anlatım hem anlaşılır olur hem açıktır hem de sadedir.

Anlatım bozukluğu; anlama, yapıya ve düşünceye dayalı bozukluklar biçiminde ortaya çıkar.

Anlatım bozukluğu, cümlenin kastedilen anlamı sorularak giderilir.

Sadelik, anlam korunurken gereksiz sözcüklerin ayıklanmasıyla sağlanır.

Üslup, yazarın anlatma biçimidir ve yazının durumu ile alıcısına göre değişmelidir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Anlatım Bozukluğunu Düzeltme Yapıya dayalı bir anlatım bozukluğu içeren cümleyi düzeltiniz.

   Adım 1: Cümlenin ögelerini sırayla belirleyin.

   Adım 2: Eksik ya da fazla ögeyi fark edin.

   Adım 3: Öge sırasını düzeltin.

   Adım 4: Düzeltilmiş cümleyi yeni biçimde yazın.

   Sonuç: Eksik ya da yanlış sıralanmış ögeler düzeltilir. Düzeltmede cümlenin anlamı korunur, yalnızca yapı düzeltilir; örnek: Ders çalışırken defterin sayfaları yırtıldı.

2. Örnek 2: Cümleyi Sadeleştirme Uzun ve dağık bir cümleyi kısa ve açık bir cümleye dönüştürünüz.

   Adım 1: Cümlenin ana yargısını belirleyin.

   Adım 2: Ana yargıyı bozmayan ek bilgileri ayırın.

   Adım 3: Ana yargıyı tek cümlede yazın.

   Adım 4: Ek bilgileri gerekiyorsa ayrı cümle olarak ekleyin.

   Sonuç: Ana yargı korunarak cümle kısaltılır. Gereksiz sözcükler atıldığında anlam korunur, anlatım ise daha çabuk anlaşılır hâle gelir.

3. Örnek 3: Bağlaç Seçimi Verilen cümle çiftleri için uygun bağlaçları belirleyiniz.

   Adım 1: Her cümle çiftinde kurulan ilişkinin türünü adlandırın.

   Adım 2: İlişki türüne uygun bağlaçları hatırlayın.

   Adım 3: Cümleler arasına uygun bağlacı yerleştirin.

   Adım 4: Metnin anlamının değişmediğini denetleyin.

   Sonuç: Neden ilişkisi kuruluyorsa çünkü, karşılaştırma yapılıyorsa oysa, önceki yargı özetleniyorsa yani, yeni bilgi ekleniyorsa ayrıca bağlacı uygundur.

4. Örnek 4: Üslup Seçimi Aynı bilgiyi iki farklı duruma uygun üslupla yazınız.

   Adım 1: Bilgiyi her iki durumda da saklayan özneyi belirleyin.

   Adım 2: Resmî durumda ölçülü bir anlatım kurun.

   Adım 3: Samimi durumda içten bir anlatım kurun.

   Adım 4: İki anlatımın aynı bilgiyi verdiğini denetleyin.

   Sonuç: Resmî metinde cümle kısa, açık ve ölçülüdür. Samimi metinde aynı bilgi daha yumuşak ve içten bir dille verilir. Bilgi değişmez, anlatım biçimi değişir.

5. Örnek 5: Tekrarlı Metni Düzeltme Aynı düşünceyi üç kez söyleyen bir paragrafı düzeltiniz.

   Adım 1: Aynı düşünceyi taşıyan cümleleri işaretleyin.

   Adım 2: En açık anlatan cümleyi seçin.

   Adım 3: Kalan tekrarları kaldırın.

   Adım 4: Paragrafın anlam bütünlüğünü denetleyin.

   Sonuç: Tekrarlar kaldırılır, tek bir anlatım bırakılır. Böylece metin kısalır, anlam güçlenir ve okurun ilgisi korunur.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Anlatım Bozukluğunu Düzeltme

Yapıya dayalı bir anlatım bozukluğu içeren cümleyi düzeltiniz.

1. Adım 1: Cümlenin ögelerini sırayla belirleyin.
2. Adım 2: Eksik ya da fazla ögeyi fark edin.
3. Adım 3: Öge sırasını düzeltin.
4. Adım 4: Düzeltilmiş cümleyi yeni biçimde yazın.

Cevap: Eksik ya da yanlış sıralanmış ögeler düzeltilir. Düzeltmede cümlenin anlamı korunur, yalnızca yapı düzeltilir; örnek: Ders çalışırken defterin sayfaları yırtıldı.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Tekrarlı Metni Düzeltme

Aynı düşünceyi üç kez söyleyen bir paragrafı düzeltiniz.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Dürüstlük ve Adalet Dürüstlük ve Adalet konusunu özetleyelim.
• Yazma Süreci ve Taslak Yazma, konu belirleme, amaç saptama, izlek kurma, taslak yazma, düzenleme ve son kontrol aşamalarından geçen bir süreçtir.
• Dostluk ve Duyarlılık Dostluk ve Duyarlılık konusunu özetleyelim.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Cümleyi Sadeleştirme

Uzun ve dağık bir cümleyi kısa ve açık bir cümleye dönüştürünüz.

1. Adım 1: Cümlenin ana yargısını belirleyin.
2. Adım 2: Ana yargıyı bozmayan ek bilgileri ayırın.
3. Adım 3: Ana yargıyı tek cümlede yazın.
4. Adım 4: Ek bilgileri gerekiyorsa ayrı cümle olarak ekleyin.

Cevap: Ana yargı korunarak cümle kısaltılır. Gereksiz sözcükler atıldığında anlam korunur, anlatım ise daha çabuk anlaşılır hâle gelir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

• Anlatım, bir düşüncenin ya da duygunun sözcükler aracılığıyla başka bir insana aktarılmasıdır ve temel ölçütü anlaşılırlıktır.
• İyi bir anlatım üç ölçütü birlikte taşır: anlaşılır olur, açık olur ve sade olur.
• Anlatım bozukluğu, düşüncenin dil aracılığıyla doğru aktarılamamasıdır ve anlama dayalı, yapıya dayalı, düşünceye dayalı olmak üzere görülür.
• Düzeltmede önce cümlenin kastedilen anlamı sorulur, sonra aynı anlam açık bir dille yeniden kurulur.
• Sadelik, anlam korunmak koşuluyla gereksiz sözcüklerin ayıklanmasıdır; aynı düşüncenin tekrarlanması anlamı güçlendirmez, yalnızca metni uzatır.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Hata — neden yanlış: Cümleyi uzatmakla anlatımı güçlendirmeye çalışmak. Neden yanlıştır: uzunluk anlaşılırlığı artırmaz; gereksiz sözcükler anlamı bulanıklaştırır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Aynı düşünceyi farklı sözcüklerle tekrar etmek. Neden yanlıştır: tekrar anlamı güçlendirmez, metni gereksiz uzatır ve okurun ilgisini azaltır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Bağlacı gelişigüzel seçmek. Neden yanlıştır: bağlaç, cümleler arasındaki anlam ilişkisinin türünü gösterir; yanlış bağlaç metinde anlam kaymasına yol açar. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Bütün yazılarda aynı üslubu kullanmak. Neden yanlıştır: üslup duruma ve alıcıya göre değişir; resmî metinde samimi anlatım kullanılmamalıdır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anlatımın temel ölçütü anlaşılırlıktır; yazar neyi kastettiğini okur da anlamalıdır. — doğru mu?
2. İyi bir anlatım hem anlaşılır olur hem açıktır hem de sadedir. — doğru mu?
3. Anlatım bozukluğu; anlama, yapıya ve düşünceye dayalı bozukluklar biçiminde ortaya çıkar. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Anlatım ölçütleri: Anlaşılır olma + Açıklık + Sadelik 2) Doğru. Anlatım bozukluğu: Anlama dayalı / Yapıya dayalı / Düşünceye dayalı 3) Doğru. Sadelik kuralı: Anlam korunurken sözcük azaltılır.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.