Sözlü ve Yazılı Geleneklerimiz

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sözlü geleneğin örneklerini tanı
• Yazılı gelenek ürünlerini sınıflandır
• Atasözü ile deyim arasındaki farkı açıkla
• Sözlü bir geleneği yazıya geçir
• Kısa bir mektup ve günlük örneği yaz

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Kitap ve Kütüphane Kullanımı konusunu bilmen gerekir. Kitap okumak dilimizi geliştirir ve düşünme gücümüzü artırır.

• Kitap okumanın yararlarını açıklarım.
• Kütüphanede uyulması gereken kuralları öğrenirim.
• Ödünç aldığım kitabı zamanında geri veririm.

Sözlü gelenek nedir?

Millî kültürümüzün bir bölümü sözlü gelenek olarak yaşamıştır. Bu gelenekte yazı yoktur. İnsanlar düşüncelerini, duygularını ve gördüklerini sözle aktarmıştır. Yüzyıllarca ağızdan ağıza geçen bu sözler bugün de yaşamaktadır.

Sözlü gelenekte atasözü, deyim, ninni, tekerleme, mani, masal ve destan bulunur. Her toplumun kendine özgü sözleri vardır. Bu sözler bazen eğlendirir, bazen de öğretici bir derdeme anlatır.

Yazılı gelenek nedir?

Yazılı gelenekte düşünceler yazıyla kaydedilir. Yazı sayesinde bir söz, çok uzaktaki insanlara da ulaşır ve yıllarca sonra yeniden okunur. Mektup, günlük, hikâye, deneme ve bilgi kitapları bu geleneğin örnekleridir.

Günümüzde telefon ve internet aracılığıyla da yazıyoruz. Bu yüzden yazarken düzgün cümleler kurmak, büyük harf ve noktalama işaretlerini doğru kullanmak önemlidir.

Sözlü ve yazılı gelenek ürünleri

• Atasözü: Nesilden nesile geçen, öğüt veren kısa söz. Damlaya damlaya göl olur sözü, az az biriktirmenin zamanla çok işe yarayacağını anlatır.
• Deyim: Birkaç kelime ile anlam yüklenen söz. Sözüne el atmak ifadesi, izinsiz karışmak anlamındadır.
• Ninni: Uyumak isteyen çocuğa söylenen yumuşak söz. Ninniler çoğu zaman ağızdan söylenir.
• Tekerleme: Sözü tekrarlanan, kafaya takılan kısa sözlerdir. Çocuklar tekerlemeyi oynarken sık sık kullanır.
• Mani: Kısa ve düzenli dizelerden oluşan, çoğu zaman ağızdan söylenen şiirdir.
• Destan: Kahramanları ve olaylarıyla uzun süre ağızdan ağıza aktarılan büyük olay anlatısıdır.

Gelenek ürünlerini karşılaştıralım

Aşağıdaki tablo, sözlü ve yazılı gelenek ürünlerini yan yana göstermektedir. Karar verirken sözlü mü yazılı mı olduklarına dikkat ederiz.

Örnek

Aşağıdaki örnekte bir ifadenin hangi gelenek ürünü olduğunu bulalım.

1. Söz önce dikkatli biçimde okunur ve anlamı düşünülür.
2. Kelimeler az, anlam çoktur. Bu yüzden bu ifade bir deyimdir.
3. Deyim yazılı değildir, insanlar arasında ağızdan ağıza yaşar.
4. Sonuç olarak bu ifade sözlü gelenek ürünüdür.

Aynı düşünceyi cümle içinde kullandığımızda yazılı bir metne de dönüşebilir. Yani aynı fikir, sözlü gelenekten yazılı geleneğe geçiş yapabilir.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Atasözünün anlamını bulma

Damlaya damlaya göl olur atasözünün anlamını kendi cümlenle açıkla.ır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Kısa mektup yazma

Sınıftaki bir arkadaşına kısa bir mektup yaz.

1. Mektuba tarihi ve selamlama cümlesiyle başlarız.
2. Kısa bir dilek cümlesi yazarız.
3. İmza bölümüne kendi adımızı yazarız.
4. Mektubu sesli okuyup yazım hatalarımızı düzeltiriz.

Cevap: Yazılı gelenek ürünü olan kısa bir mektup ortaya çıkar.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Doğru ve Güvenilir Bilgiye Ulaşma Doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmak öğrenmenin temelidir.
• Kitap ve Kütüphane Kullanımı Kitap okumak dilimizi geliştirir ve düşünme gücümüzü artırır.
• Saygılı İletişim ve Empati İletişim, düşünce ve duygularımızı karşıdakine aktarma sürecidir.

Hatırla: bu konuyu Sözlü ve Yazılı Geleneklerimiz başlığındaki sorulara geçmeden önce kısa bir kez daha gözden geçir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Az az biriktirilen çalışma, zamanla büyük bir sonuca dönüşür.

Örnek 2: Deyimi cümle içinde kullanma

Bir arkadaşının hazırladığı işe izinsiz karıştığını düşün ve bu davranışı bir deyimle anlat.

1. Deyimin birkaç kelimelik bir söz olduğunu hatırlarız.
2. Karışma anlamını taşıyan deyimi ararız.
3. Cümleyi kurarız: Dün akşam arkadaşımın sözüne el attım.
4. Cümleyi sesli okuyup anlamını kontrol ederiz.

Cevap: Arkadaşımın sözüne el attım.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Özet

• Sözlü gelenek, yazı olmadan ağızdan ağıza yaşayan düşünce ve söz geleneğidir.
• Atasözü, deyim, ninni, tekerleme, mani ve destan bu geleneğin ürünleridir.
• Yazılı gelenek ise düşüncelerin yazıya geçirildiği gelenektir; mektup, günlük, hikâye ve deneme bu alanda yer alır.
• Sözlü gelenek sözün gücünü, yazılı gelenek ise yazının kalıcılığını gösterir.
• İkisi birlikte millî kültürümüzün canlı parçalarıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Atasözü ile deyimi aynı saymak — neden yanlış: Atasözü bir öğüt veren tam söz, deyim ise birkaç kelimeyle anlam yükleyen ifadedir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Ninniyi yazılı gelenek ürünü sanmak — neden yanlış: Ninniler çoğu zaman anneler tarafından ağızdan söylenir ve yazıya geçirilmez. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Günlüğü mektup sanmak — neden yanlış: Günlükte olayları kendimiz anlatırız, mektupta ise bir kişiye sesleniriz. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Sözün anlamını bozmak — neden yanlış: Sözlü bir geleneği yazıya geçirirken ölçüsünü ve anlamını korumalıyız. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Yalnız bugünü düşünmek — neden yanlış: Bu gelenekler yüzyıllarca ağızdan ağıza yaşamıştır, bu yüzden değerlidir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sözlü gelenekte yazı yoktur; düşünce sözle aktarılır. — doğru mu?
2. Atasözü ve deyim, az sayıda kelimeyle çok anlam taşır. — doğru mu?
3. Ninni, tekerleme ve mani çoğu zaman ağızdan söylenir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Sözlü gelenek, yazı olmadan ağızdan ağıza yaşayan düşünce biçimidir. 2) Doğru. Yazılı gelenek, düşüncenin kâğıda geçirildiği biçimdir. 3) Doğru. Atasözü bir olaydan yola çıkarak bir öğüt verir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.