Metin Türleri – Uygulama ve Değerlendirme

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceğiz:

• Verilen parçaların türünü ipuçlarıyla belirler.
• Metin türlerini karşılaştırma tablosuyla özetler.
• Seçtiği türe uygun kısa bir metin yazar.
• Kendi yazdığını tür özelliklerine göre kontrol eder.
• Ölçüt listesi kullanarak değerlendirme yapar.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Metin Türleri konusunu bilmen gerekir. Masal hayal ürünüdür ve çoğunlukla bir varmış, bir yokmuş ile başlar; hikâye yaşanabilir bir olayı kişi, yer ve zamanla anlatır; şiir duyguları dizeler hâlinde, çoğunlukta kafiyeli olarak aktarır; bilmece ise niteliklerini söyleyip adını gizleyen, cevabı sorulan sözdür.

• Dört temel metin türünü özellikleriyle tanımlar.
• Metin türlerini birbirinden ayırır.
• Her türe günlük hayattan örnek verir.

Neden Uygulama Gerekir?

Bir türün özelliklerini okuyup bilmek ile o türde tanıyabilmek aynı şey değildir. Türlere ait ipuçlarını pratikte gördüğümüzde bilgi kalıcı hâle gelir. Bu bölümde önce dört türün ipuçlarını tekrar ederiz, sonra örnek parçalar üzerinde tür belirler, en sonunda kendimiz kısa bir metin yazarız.

Tür Belirleme Uygulaması

Tür belirlerken dört ipucunu sırayla sorgularız: başlangıç cümlesi, anlatının gerçekçiliği, cümle yapısı ve amacın ne olduğu. Örneğin kafiyeli satırlarla kurulmuş, duyu taşıyan bir parça şiirdir; devamında konuşan hayvanlar varsa masaldır; gündelik ve yaşanmış bir olaysa hikâyedir; nitelik listelenip cevap soruluyorsa bilmecedir.

Uygulama yaparken parçayı bir kez okuduktan sonra ipuçlarını kâğıda not etmek gerekir. Not alınan ipuçları birleştirildiğinde tür, tahmin değil kanıtla belirlenmiş olur. Yanlış yapılan yerlerde ise hangi ipucunun atlandığı geriye dönerek bulunur.

Kendin Yazma

Bir tür seç ve o türün zorunlu özelliklerini bir kenara yaz. Masal seçtiysen ilk cümleye bir varmış, bir yokmuş kalıbını ekle ve olağanüstü bir kahraman yarat. Hikâye seçtiysen kahramanı, yeri ve zamanı belirle, olayı yaşanabilir tut. Şiir seçtiysen satırları kısa tut, sonlarında kafiyeli sesler kullan. Bilmece yazacaksan önce cevabı belirle, sonra o varlığın iki niteliğini söyleyip adını gizle.

Değerlendirme Kontrol Listesi

Metnin bittikten sonra şu sorularla kontrol et: Türün başlangıcı doğru mu? Cümleler kurallara uygun mu, büyük harf ve noktalama yerinde mi? Anlatım anlaşılır mı, tekrarlar var mı? Konu metnin tamamında sürüyor mu? Bu kontrol listesi, yazımın son adımıdır ve hataları teslim etmeden önce yakalar.

Sınav ve Sınıf İçi Uygulama

Sınavlarda bu konu, kısa metin parçalarıyla ölçülür. Parçaları okurken ipuçlarını zihninde işaretle, şıkları tek tek ele. Sınıf içinde ise grup çalışmasıyla herkes bir tür seçer, metnini okur ve diğerleri türü tahmin eder; tahmin edilen tür gerekçesiyle söylenir. Başarı ölçütü: Doğru cevap vermek kadar, doğru gerekçeyi verebilmektir.

Uygulama Senaryosu: Kendi Metnini Yazıp Denetleme

Öğrenci önce metninin türünü yazar, sonra her paragrafın bu amaca hizmet edip etmediğini kontrol eder. Amaca hizmet etmeyen cümle silinir, ertelenmez; böylece metin sıkılaşır.

Sık karşılaşılan hata, yazım bittikten sonra düzeltme yapmamaktır. Kontrol adımı olmadan yazılan metin, düşündüğünden dağınık çıkar.

Diğer Bir Sık Karşılaşılan Durum: Öz Değerlendirme

Değerlendirme formunda her kriter ayrı ayrı işaretlenir: amaç, sıra, dil ve noktalama. Tek bir genel not yerine bu dört başlık, öğrencinin bir sonraki metninde neyi düzelteceğini gösterir.

Uygulama: Metin Yazma ve Değerlendirme

Metin yazmadan önce konuyu bir cümleyle belirleriz: neyi anlatacağız? Sonra sırayla üç-dört cümle yazarız; her cümle bir öncekinin devamı olmalıdır.

Yazım bittiğinde kendimizi okuyucu yerine koyarız: anlattığımız olay anlaşılıyor mu, eksik bir bölüm var mı? Ardından yazım ve noktalama kontrolü yaparız.

Değerlendirirken sadece hataya değil, iyi yaptığımız yere de bakarız. Ne iyi olmuşsa bir sonraki metinde de sürdürebiliriz.

Karşılaştırma: İlk Hâli ile Düzeltilmiş Hâli

İlk hâl çoğu zaman hızlı yazılmıştır ve eksikleri barındırır. Düzeltilmiş hâlde cümleler düzenlenmiş, kelimeler tamamlanmış ve okuyan metni daha kolay takip etmiştir.

Sık yapılan hata: Yazım kontrolünü atlamak. Metin bitince okumayı ertelemek yerine hemen okumak, unutulan kelimeleri yakalamak için en uygun andır.

Basit Örnek

Önce basit bir örneğe bakalım.

Örnek 1: Parçadan Tür Bulma

“Bir varmış, bir yokmuş; konuşan bir tavşanmış...” parçası hangi türdendir?

1. Adım 1: İlk cümle masal kalıbıdır.
2. Adım 2: Konuşan tavşan olağanüstü bir kahramandır.
3. Adım 3: Her iki ipucu da masala işaret eder.

Cevap: Masal

İleri Örnek

Şimdi biraz daha zor bir örneği çözelim.

Örnek 5: Değerlendirme Yapma

Arkadaşının yazdığı metnin türü masal olarak seçilmiş. Kontrol listesiyle nasıl değerlendirirsin?

1. Adım 1: Başlangıçta masal kalıbı var mı diye bakarsın.
2. Adım 2: Kahramanın olağanüstü olup olmadığını kontrol edersin.
3. Adım 3: Olayın hayal ürünü gelişip gelişmediğine bakar, görüşünü gerekçesiyle söylersin.

Cevap: Ölçütlere göre kontrol edip gerekçeyle karar vermek

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

Bu örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Masal

Örnek 2: Hikâye İçin Plan Kurma

Kaybolan bisikletini bulan bir çocuk hakkında hikâye yazacaksan ilk hangi bilgileri belirlersin?

1. Adım 1: Kahraman belirlenir: kaybolan bisikletin sahibi çocuk.
2. Adım 2: Yer ve zaman seçilir: mahalle, öğleden sonra.
3. Adım 3: Olay kurulur: arama, bulma ve sevinme sıralaması.

Cevap: Kahraman, yer, zaman ve olay kurgusu

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı konudaki kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

• Metin türlerini tanımak, ipuçlarını birleştiren öğrenci için kolaylaşır: başlangıç cümlesi, gerçekçilik, dize yapısı ve amaç birlikte değerlendirilir.
• Uygulamada önce parçaların türü belirlenir, sonra seçilen türe uygun kısa bir metin yazılır.
• En sonunda başlangıç, dil, noktalama ve konu sürekliliği ölçütleriyle değerlendirme yapılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Türü ipucu aramadan tahmin etmek: İlk izlenime göre karar vermek, masal ile hikâye karışıklığını yeniden doğurur.
• Yazarken türün zorunlu özelliğini unutmak: Masal yazarken bir varmış, bir yokmuş kalıbı atlanırsa metnin türü zayıflar.
• Metni yazınca hiç okumamak: Kontrol edilmeyen yazıda büyük harf, noktalama ve anlamsızlık hataları kalır.
• Değerlendirmeyi övgü ile sınırlamak: Güzel olmuş demek ölçüt değildir; hangi özelliğin tuttuğu belirtilmelidir.
• Konuyu metnin ortasında bırakmak: Anlatım dağılırsa tür ne olursa olsun metin tamamlanmış sayılmaz.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümle doğru mu, yanlış mı? Önce sen karar ver.

1. İpuçlarını not alan öğrenci türü kanıtla belirler. — doğru mu?
2. Yazma işi, türün zorunlu özellikleriyle başlar. — doğru mu?
3. Kendi yazdığını okumak, hataları teslimden önce bulmayı sağlar. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. İpucu 1: İlk cümleye bak (masal kalıbı). 2) Doğru. İpucu 2: Olay yaşanabilir mi, gerçekçi mi? 3) Doğru. İpucu 3: Dize mi, paragraf mı?

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha iyi öğrenmek için şu konulara da bakabilirsin:

• Azim ve Çalışkanlık Azim ve Çalışkanlık konusunu özetleyelim.
• Metin Türleri Masal hayal ürünüdür ve çoğunlukla bir varmış, bir yokmuş ile başlar; hikâye yaşanabilir bir olayı kişi, yer ve zamanla anlatır; şiir duyguları dizeler hâlinde, çoğunlukta kafiyeli olarak aktarır; bilmece ise niteliklerini söyleyip adını gizleyen, cevabı sorulan sözdür.
• Sevgi, Saygı ve Nezaket Sevgi, Saygı ve Nezaket konusunu özetleyelim.