Araştırma Süreci ve Veri Toplama

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste istatistiksel araştırma sürecinin basamaklarını sırayla öğrenecek, bir araştırmanın amaçtan yoruma kadar nasıl ilerlediğini göreceksiniz. Evren ile örneklem arasındaki ayrımı yaparak hangi durumda hangi veri toplama yönteminin uygun olduğuna karar vereceksiniz. Nitel ve nicel, ayrık ve sürekli verileri ayırt edecek, basit rastgele ve tabakalı örnekleme arasındaki farkı kavrayacaksınız.

Ön bilgi

İstatistik, veri toplayıp düzenleyerek yorumlayan bir bilim dalıdır ve araştırma düzenli basamaklarla yürütülür. Tutarlı bir araştırmanın ilk adımı ne sormak istediğimizi belirlemektir; amaç netleşmeden toplanan veri işe yaramaz. Veri toplarken kimden, hangi yöntemle ve hangi kuralla soru sorulacağına önceden karar verilir.

• İstatistik: veriyi toplayıp düzenleyip yorumlayan bilim dalı.
• Evren: araştırmanın ilgilendiği tüm birey veya nesne kümesi.
• Örneklem: evrenden seçilen, evreni temsil eden alt küme.
• Veri: ölçülen, sayılan veya kaydedilen bilgi parçası.
• Anket: soru yöneltilerek veri toplama yöntemi.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Evren, araştırmada incelenmek istenen bütündür; örneğin bir okuldaki tüm öğrenciler. Örneklem ise evrenden belirli bir kuralla seçilen daha küçük gruptur ve evreni temsil edebilmesi için tarafsız seçilmeli. Nitel veri sayısal olmayan, sözel ya da sınıf biçiminde ifade edilen veridir: göz rengi, evcil hayvan türü, gidilen semt. Nicel veri sayısal olup ayrık (kardeş sayısı gibi tam sayılı değerler) ya da sürekli (boy, sıcaklık, zaman gibi ara değer alabilen büyüklükler) olabilir. Veri toplama yöntemleri arasında gözlem ve kayıt, anket, deney ve kayıt taraması sayılabilir. Örnekleme tekniklerinde basit rastgele örnekleme her elemana eşit şans verirken tabakalı örnekleme evreni anlamlı alt gruplara ayırır ve her gruptan seçim yapar; kolayda örnekleme ise elin altındaki kişilerle çalıştığından taraflı sonuç üretme riski taşır.

Basit örnek

Bir öğretmen sınıfındaki 28 öğrencinin günde kaç saat kitap okuduğunu merak ediyor. Bu durumda evren sınıfın tamamıdır ve örneklem yoktur; herkese sorulur. Soru net biçimde hazırlanırsa 10 öğrenci 1 saat, 12 öğrenci 2 saat, 6 öğrenci ise 3 saat diyebilir. Böylece veriler sayısal nicel türünden olur ve ortalama hesabı yapılabilir.

Adım adım çözüm

Bir okulda öğrencilerin okula ulaşmak için kullandığı araçları araştıralım. Birinci adımda amacı yazıyoruz: hangi ulaşım aracının yaygın olduğunu belirlemek. İkinci adımda evreni tanımlıyoruz: okuldaki 1000 öğrenci. Üçüncü adımda örneklem belirliyoruz: 1000 öğrenciden yüzde 10 yani 100 öğrenci seçiyoruz. Dördüncü adımda anket uygulayarak yürüyüş, servis ve otobüs seçeneklerinden birini işaretletiyoruz. Son adımda verileri tabloya düzenleyip her ulaşım aracını seçen öğrenci oranını hesaplayarak yorumluyoruz.

İleri örnek

Bir araştırmada evren 1200 kişi olan bir gruptan yüzde 10 örneklem alınmak isteniyorsa örneklem büyüklüğü 1200 çarpı 10 bölü 100 eşittir 120 kişi olur. Eğer evren sınıflara tabakalandırılıyorsa, 4 sınıftan her birinden eşit sayıda kişi seçilir ve böylece tabakalar temsil edilir. Sonuçları yorumlarken örneğin evreni temsil etmemesi gibi bir hata yapmamak için seçim kuralının tarafsız olması beklenir. Katılımcılara verilerinin gizli tutulacağı ve yalnız bir arada rapor edileceği söylenmelidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Sık kullanılan dört veri toplama yöntemini nasıl işledikleri, avantajları ve riskleri açısından karşılaştıralım:

Sık yapılan hatalar

Sık yapılan hatalardan biri, örneklemi evrenle karıştırmaktır. Diğer bir hata, soru sayısı arttıkça sonucun kendiliğinden doğru çıkacağını düşünmektir; asıl olan örneğin tarafsız ve temsilî olmasıdır. Yönlendirici soru sormak, yanıtlayanı belirli bir seçeneğe yönlendirir ve veriyi bozar. Araştırma sonunda yalnız kendi grubunu kastederek evrene gitmek de doğru yorumlama örneği değildir.

Özet

İstatistiksel araştırma süreci amaç ve sorunun tanımlanması, veri toplama, düzenleme, çözümleme ve yorumlama basamaklarından oluşur. Veriler nitel ya da nicel, nicel veriler ayrık ya da sürekli olabilir. Evren bütünü, örneklem ise evreni temsil eden alt kümeyi ifade eder; temsilî örneklem olmadan evrene yargı yapılamaz. Gözlem, anket, deney ve kayıt taraması temel toplama yöntemleridir; basit rastgele ve tabakalı örnekleme tarafsızlığı artırır, kolayda örnekleme ise taraflı sonuç riski taşır. Araştırma etiğinde gizlilik ve rıza ilkeleri korunmalıdır.

Kendini dene

Okul kantininde en çok satılan ürünü belirlemek için bir araştırma planla: amaç yaz, evren ve örneklemi tanımla, verileri nasıl toplayacağını açıkla. Sonra 25 kişilik kurgu bir örneğin verisini sıklık tablosuna düzenle ve hangi grafik türüyle sunulması gerektiğini gerekçesiyle belirt.