Gelişimin Temelleri ve Dönemleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu bölümde insanın yaşam boyu gelişimini, onun temel özelliklerini, doğum öncesinden yaşlılığa uzanan dönemlerini ve bu süreçleri yöneten olgunlaşma ile öğrenme etkilerini öğreneceksin. Gelişimi dönemsel ve bütüncü bir çerçevede ele almayı hedefliyoruz.

Ön bilgi

Gelişim, bireyin doğumundan itibaren fiziksel, bilişsel ve sosyal yönlerdeki düzenli ve kalıcı değişimini kapsar. Konuyu anlamak için üç temel terimi belirtelim:

• Olgunlaşma: vücudun ve zihnin biçimsel olarak belirli bir işleve hazırlanmasıdır.
• Öğrenme: deneyim sonucu davranıştaki nispeten kalıcı değişmedir.
• Dönem: benzer özellik taşıyan ve belli bir yaş aralığını kapsayan gelişim evresidir.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

İnsan gelişimi sürekli ve sıralıdır; temel hareketten iletişime, somut düşünceden de soyut düşünceye doğru düzenli bir akış izler. Fiziksel gelişim bedensel büyüme ve olgunlaşmayı, bilişsel gelişim düşünme ve dil kazanımını, sosyal-duygusal gelişim ise ilişki kurma ve duygu düzenlemeyi kapsar. Olgunlaşma ile öğrenme gelişimin iki temel ayağıdır: vücudun biçimsel olgunluğu hazırlık yaratır, deneyim ise bu hazırlığı kullanma becerisini artırır.

Basit örnek

Bir bebeğin önce kafasını doğrultması, sonra oturması, ayrıca çocuğun önce anlamsız sözler söyleyip daha sonra kelimeleri birleştirmesi gelişimin sıralı ve dönemsel işleyişini gösterir. Her evre bir öncekinin kazanımları üzerine kurulur.

Adım adım çözüm

Bir gelişim evresini açıklarken şu sırayı izle: önce yaş aralığını belirt, ardından bu dönemde öne çıkan fiziksel ve bilişsel kazanımları yaz, sonra sosyal-duygusal gelişimini ekle, en sonunda olgunlaşma ile deneyimin payını ayırt et.

İleri örnek

Bir çocuk dili belirli bir dönemde hızlı kazanır ve bu sürece destek olunan zengin etkileşimler kazanımı kolaylaştırır. Böyle dönemlerde etkinin daha yüksek olduğu için hassas ya da kritik dönem söz konusu olabilir; ancak bir becerinin geç kalınca ileride hiç öğrenilemeyeceği söylenemez, bu yüzden kavramı çok katı yorumlamamak gerekir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo yaşam boyu dönemleri ve temel gelişimlerini karşılaştırır:

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata gelişimi yalnız çocuklukla sınırlı görmektir; oysa gelişim yaşam boyu sürer. Olgunlaşma ile öğrenmeyi ayırmamak da yaygındır. Kritik dönemi çok katı yorumlamak, bir becerinin geç öğrenilemeyeceğini düşündürerek yanıltır. Aynı yaştaki herkesin aynı hızda gelişmesi gerektiğini varsaymak ise bireysel farklılığı göz ardı etmek olur.

Özet

İnsan gelişimi fiziksel, bilişsel ve sosyal-duygusal alanlarda süreklilik gösteren fakat dönemsel olarak da incelenen bir süreçtir. Doğum öncesinden yaşlılığa her dönem kendi kazanımlarını taşır. Olgunlaşma biçimsel hazırlık yaratırken, öğrenme deneyimle kazanımı mümkün kılar. Kritik ve hassas dönem kavramları gelişimde etkili zaman pencerelerini anlamamızı sağlar; ancak bireysel farklılıklar normaldir ve gelişim tek yönlü değildir. Bu bölümde gelişimin temellerini ve dönemlerini bütüncü ele aldık.

Kendini dene

Kendi yaşını bir gelişim dönemine yerleştir; bu dönemde öne çıkan fiziksel, bilişsel ve sosyal-duygasal kazanımları sırayla yaz ve olgunlaşma ile deneyimin her birindeki payını belirt.