Konu Anlatımı
Örgü Teknolojisi ve Makineler
Örgü makineleri; iğne yatağı, iğneleri taşıyan hareket organı ve kumaşı oluşturmak için gereken yardımcı düzeneklerden oluşur. İğne sayısı ve iğne aralığı, kumaşın enini doğrudan belirler. Makineler yuvarlak örme ve düz örme olmak üzere iki ana yapıda çalışır; yuvarlak örmede kumaş tüp biçiminde üretilirken düz örmede kumaş düz yüzey olarak elde edilir.
İğne yatağı ve hareket
İğne yatağı üzerindeki iğneler, bir sonraki sıranın ilmeklerini almak üzere düzenli aralıklarla yerleştirilir. İğne aralığı ölçülür ve kumaşın eni bu değerle hesaplanır. İğnelerin aynı hizada olması şarttır; iğne yatağı eğilirse ilmek boyu değişir ve kumaşta bant şeklinde kusur oluşur.
İğne hareketi, ipliğin ilmek oluşturmasını ve bir sonraki ilmeğe aktarılmasını sağlar. Kumaşın çekmesini ayarlayan sıkma silindiri, kumaşı üst üste atmadan taşır. Silindir sıkma basıncı kumaş cinsine ve enine göre ayarlanır; fazla baskı kumaşı inceltir, az baskı kıvrımlar oluşturur.
Isı, hava ve yağlama
Örgüde lifin yumuşaması için belirli bir ısı gerekir. Isı ayarı, lifin karakterine göre yapılır; ısıya duyarlı liflerde yüksek sıcaklık ipliğe zarar verir ve renk kusuru oluşur. Aşırı ısı iplik tüylenmesini artırarak kaliteyi düşürür.
Hava basıncı, ipliğin kılavuzlardan geçerek iğneye ulaşmasını sağlar. Basınç yetersiz kaldığında iplik iğneye tam yerleşmez ve ilmek hatası oluşur. Makine yağlaması düzenli yapılmalıdır; fazla yağ damlayarak kumaş üzerinde kalıcı iz bırakabilir.
Renk ve program
Makinede aynı anda işlenen renk sayısı, iğne sayısı ve makine kapasitesiyle sınırlıdır. Renk sayısı arttıkça program süresi uzar ve değişim kayıpları artar. Bu nedenle sipariş planlarken renk sayısı ve program süresi birlikte değerlendirilir.
Kumaş rulo hâlinde alınır ve top çapı taşıma kolaylığına göre belirlenir. Top çapı çok büyükse taşıma güçlüğü oluşur, çok küçükse çok sayıda top biriktirilir. Kumaş eni, ölçüm bandıyla kumaş boyunca belirli aralıklarla ölçülerek toleransla karşılaştırılır.
Performans hesabı
Performans, fiili üretilen adedin standart üretilen adede oranıdır ve makine hızının tasarım değerine ne kadar yaklaştığını gösterir. Değer %100 üzerindeyse standart süre gözden geçirilmeli, %100 altındaysa hız ayarı ve duruş kayıtları incelenmelidir.
Verimlilik oranı ise net çalışma süresinin vardiya süresine oranıdır. Performans ve verimlilik birlikte değerlendirildiğinde kaybın makine hızından mı yoksa duruştan mı kaynaklandığı net biçimde görülür. Arıza kayıtları da bu değerlendirmeye eklenerek bakım planına dönüştürülür.
| Ayar | Etkisi | Aşırı değer sonucu | Toplanan veri |
|---|
| Isı | Lif yumuşaması | Tüylenme, renk kusuru | Parti başı ısı kaydı |
| Silindir sıkma | Kumaş düzgünlüğü | İncelme veya kıvrım | En ölçümü |
| Hava basıncı | İplik iletimi | İlmek hatası | Ayarlama notu |
| Devir | Üretim hızı | Performans sapması | Saatlik adet |
| Yağlama | Sürtünme kontrolü | Lekelenme | Bakım kaydı |
Ne Öğreneceğiz
Örgü makinelerinin çalışma ilkelerini, ayar ve kontrol noktalarını, kapasite hesaplarını inceleyen konudur. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Örgü makinesinin iğne yatağı ve hareket organlarını tanımlar.
- Yuvarlak örme ile düz örme farkını açıklar.
- Isı, sıkma basıncı ve hava basıncı ayarlarının etkisini karşılaştırır.
- Makine kapasitesini iğne sayısı ve devirden hesaplar.
- Performans değerini fiili ve standart üretime göre değerlendirir.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- İğne yatağı üzerindeki iğne sayısı kumaş enini belirler.
- Yuvarlak örme kumaş tüp hâlinde üretilir.
- Isı ayarı lifin yumuşamasını ve iplik tüylenmesini etkiler.
- Silindir sıkma basıncı kumaşın enini ve sıkılığını belirler.
- Hava basıncı ipliğin taşınmasını ve yerleşmesini sağlar.
- Yağ damlaması kumaş üzerinde iz bırakabilir.
- Renk sayısı makine kapasitesi ve program süresini belirler.
- Top çapı taşıma ve işlem sırasına göre belirlenir.
- Ölçüm bandı kumaş eninin denetlenmesinde kullanılır.
- Performans değeri fiili üretimin standart üretime oranıdır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: İğne sayısı ve aralığından en bulunur.
- İğne sayısı yazılır.
- İğne aralığı ölçülür.
- Çarpım yapılır.
Sonuç/cevap: En = iğne sayısı × iğne aralığı.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Renk sayısına göre plan yapılır.
- Renk sayısı belirlenir.
- Makine kapasitesi kontrol edilir.
- Program süresi planlanır.
Sonuç/cevap: Renk sayısı arttıkça süre uzar.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Kumaş eni konusunun adımları:
- İğne sayısı yazılır.
- İğne aralığı ölçülür.
- Çarpım yapılır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| İğne yatağı üzerindeki iğne sayısı kumaş | İğne yatağı üzerindeki iğne sayısı kumaş enini belirler. |
| Yuvarlak örme kumaş tüp hâlinde üretilir | Yuvarlak örme kumaş tüp hâlinde üretilir. |
| Isı ayarı lifin yumuşamasını ve iplik tü | Isı ayarı lifin yumuşamasını ve iplik tüylenmesini etkiler. |
| Silindir sıkma basıncı kumaşın enini ve | Silindir sıkma basıncı kumaşın enini ve sıkılığını belirler. |
| Hava basıncı ipliğin taşınmasını ve yerl | Hava basıncı ipliğin taşınmasını ve yerleşmesini sağlar. |
| Yağ damlaması kumaş üzerinde iz bırakabi | Yağ damlaması kumaş üzerinde iz bırakabilir. |
| Renk sayısı makine kapasitesi ve program | Renk sayısı makine kapasitesi ve program süresini belirler. |
| Top çapı taşıma ve işlem sırasına göre b | Top çapı taşıma ve işlem sırasına göre belirlenir. |
| Ölçüm bandı kumaş eninin denetlenmesinde | Ölçüm bandı kumaş eninin denetlenmesinde kullanılır. |
| Performans değeri fiili üretimin standar | Performans değeri fiili üretimin standart üretime oranıdır. |
Sık Yapılan Hatalar
Kumaş enini iğne sayısından bağımsız saymak: Kumaşın eni iğne sayısı ile iğne aralığı çarpımından bulunur.
Isı ayarını lif cinsine göre ayarlamamak: Isıya duyarlı liflerde yüksek ısı ipliğe zarar verir.
Silindır sıkmasını sabit bırakmak: Kumaş cinsi ve eni değiştiğinde sıkma ayarı yeniden yapılmalıdır.
Yağ damlamasını önemsememek: Damlayan yağ kumaş üzerinde kalıcı iz bırakabilir.
Ölçüm bandını kumaş boyunca hiç kullanmamak: En denetimi bandın belirli aralıklarla uygulanmasıyla güvenilir hâle gelir.
Özet
Örgü makineleri, iğne yatağı üzerindeki ilmeklerin birbirine geçirilmesiyle kumaş üretir. Yuvarlak örme makinelerinde kumaş tüp hâlinde, düz örme makinelerinde ise düz olarak üretilir. Isı, silindir sıkma, hava basıncı ve yağlama ayarları kumaş kalitesini doğrudan etkiler. En ölçüme karşı kumaç, renk sayısı ve ölçüm bandı düzenli kontrol edilir. Kapasite hesabı iğne sayısı ve devir değerleriyle yapılır.
Kendini Dene
Soru: Örgü makinesinde iğne sayısı, iğne aralığı ve sıkma basıncı arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: kumaş eninin iğne sayısı ile aralık çarpımından geldiğinin yazılması 5 puan; sıkma basıncının en ve sıkılığı etkisi 5 puan; üçünün birlikte ayarlandığı ve denendiği yönüyle anlatılması 5 puan. Toplam 15 puan.
