Dokuma ve Örgü Makinelerinde Ayarlama, Verim ve Araz Hesabı

Konu Anlatımı

Dokuma ve Örgü Makinelerinde Ayarlama, Verim ve Araz Hesabı

Dokuma ve örgü makineleri, ipliği birbirine kilitleyerek kumaş yüzeyini oluşturan makinelerdir. Makine ayarı, ipliğin gerginliği, takım düzeni, atkı sıklığı ve hız olmak üzere birbirine bağlı dört grup parametreden oluşur. Bu parametrelerden biri kayarsa ürünün boyu, gramajı ya da dokusu bozulur. Makine ayarı ayrıca doğrudan üretim kapasitesini belirler: aynı makine, ayar doğru yapıldığında saatte daha çok metre üretir. Bu derste önce hız ve verim üzerinden kapasite hesabını, sonra araz üzerinden üretim hedefini, en sonunda ise ayar hatalarının kaliteye yansımasını ele alacağız.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste vardiya süresi ile verim katsayısından net üretken süreyi hesaplamayı, duruş kayıplarını bu süreden düşerek gerçek üretim miktarını bulmayı, yıkama sonrası araz oranını kullanarak teslim hedefi için kaç metre ham kumaş üretilmesi gerektiğini hesaplamayı, atkı sıklığı ile gramaj arasındaki ilişkiyi kurmayı, makine hızı değiştiğinde vardiya sayısının nasıl değiştiğini karşılaştırmayı ve makine ayar hatalarının hangi ürün hatasına yol açtığını ayırt etmeyi öğreneceğiz. Hesaplanan her değerin üretim planına nasıl yazıldığını da göreceğiz.

Ön bilgi

Birinci ön bilgi verim katsayısıdır. Vardiyanın ne kadarının gerçekten üretime ayrıldığını gösterir. Kuru temizleme, ambalaj değişimi, iplik kopması, devre arızası ve molalar bu süre içinde yer alır. Verim katsayısı bir makinede üst üste aynı kalmaz; ancak planlama için ölçülmüş bir ortalama alınır ve bu ortalama yılda gözden geçirilir.

İkinci ön bilgi arazdır. Kumaşın üretim anındaki uzunluğu ile yıkama sonrası uzunluğu arasındaki farktır. Pamuk lifi yıkamada şişer, yapay lifler ise daha az değişir; karışım kumaşlarda araz oranı bileşime göre değişir. Araz bilinmezse üretim hedefi tutturulamaz ve parti eksik metreyle teslim edilir.

Üçüncü ön bilgi atkı sıklığıdır. Birim uzunlukta veya birim alanda bulunan atkı sayısıdır. Aynı iplik kalınlığında atkı sıklığı artarsa birim alana düşen iplik miktarı artar ve gramaj yükselir. Bu yüzden gramaj hedefi verilmişse atkı sıklığı bu hedefe göre ayarlanır.

Makine Hızı ve Kapasite İlişkisi

Dokuma makinesinin saatlik metre üretimi, saatte atılan atkı sayısının birim uzunluktaki atkı sayısına bölünmesiyle bulunur. Bu ilişki iki yönlüdür: atkı sayısı arttıkça saatte metre artar, atkı sıklığı arttıkça saatte metre düşer. Makine hızı ayarı bu iki büyüklük arasındaki dengeyi değiştirir; hız arttırılırken gerginlik sınırı ve iplik kopma riski gözetilir.

Vardiya kapasitesi hesaplanırken net üretken süre kullanılır. Net süre, vardiya süresinden verim katsayısı kadarı düşülerek bulunur ve saat cinsine çevrilir. Kapasite, saatlik hız ile net sürenin çarpımıdır. Bu hesapta hızın kendisi de zamanla yükselir ve düşer; ortalama hız yerine son ölçülen hız kullanılır.

Duruş Kayıpları ve Kayıt Tutma

Duruş kaybı, makinenin durduğu ama üretimin de yapılmadığı süredir. İplik kopması, ambalaj değişimi, devre arızası ve planlı bakım başlıca duruş nedenleridir. Her duruş için süre ve neden kaydı tutulur. Süre kaydı olmadan yalnızca toplam duruş süresi bilinirse, kaybedilen sürenin nedeni bulunamaz ve önlem üretilemez.

Kayıt defterinde biriken veri iki soruya yanıt verir. Birincisi, kapasiteden düşülecek kayıp ne kadardır. İkincisi, bu kayıp hangi nedenlerden gelmektedir. İkinci sorunun yanıtı, makine yatırımı gerektirmeden en çok iyileşme sağlayacak bakımı gösterir. Bu nedenle kayıp yalnızca toplam olarak değil, neden kodlarıyla toplanır.

Araz Hesabı ve Üretim Hedefi

Araz oranı, yıkama sonrası uzunluk ile üretim anındaki uzunluğun oranıdır. Araz yüzde cinsinden ifade edilir ve daima büyük alınır; kumaş kısalmadan büyümez. Teslim hedefi verilen bir partide, hedefe ulaşmak için üretim anında daha uzun kumaş hazırlanması gerekir. Bu uzunluk, hedefin büyük çarpanına bölünerek bulunur.

Araz bilgisi olmadan üretim yapılırsa iki hata birden oluşur: üretim hedefin altında kalır ya da hedefi aşan fazla üretim depoda birikir. Fazla üretim de zararlıdır çünkü depo alanı ve işletme sermayesi bağlar. Doğru yaklaşım, araz oranını parti başına ölçüp üretim hedefini buna göre düzeltmektir.

Atkı Sıklığı ve Gramaj İlişkisi

Gramaj, birim alana düşen kumaş kütlesidir ve kumaşın kullanım yerini belirler. Aynı iplik kalınlığında birim alandaki atkı sayısı arttıkça gramaj artar. Buna karşılık aynı gramajı korumak için daha ince iplik kullanılabilir. Bu iki yol arasındaki seçim, kumaşın dayanıklılığı ile maliyeti arasındaki dengeyi kurar.

Makinede atkı sıklığı ayarı yapıldığında denetim gramaj ölçümüyle yapılır. Ölçülen gramaj hedefin altındaysa sıklık artırılır, üstündeyse azaltılır. Ayar değişikliği üretim hızını da etkiler: sıklık arttıkça saatte üretilen metre azalır. Bu yüzden gramaj ve kapasite birlikte değerlendirilir.

Basit örnek

Bir dokuma makinesi saatte dokuz yüz metre kumaş üretmektedir. Vardiya sekiz saattir ve verim katsayısı yüzde seksen beştir. Önce net üretken süre bulunur: sekiz saat kırk sekiz yüz dakikadır; bu sürenin yüzde seksen beşi dört yüz sekiz dakikadır, çünkü 480 × 0,85 = 408. Net süre saat cinsine çevrilir: 408 ÷ 60 = 6,8 saat. Vardiya kapasitesi saatlik hız ile net sürenin çarpımıdır: 900 × 6,8 = 6120 metre. Yani bu makine bir vardiyada 6120 metre kumaş üretir.

İleri örnek

Atölyede bir partide kumaştan on metre uzunlukta numune kesilip yıkamaya sokuluyor. Yıkama sonrası numune dokuz virgül dört metre olarak ölçülüyor. Önce çekme bulunur: 10 − 9,4 = 0,6 metre. Araz oranı üretim anındaki uzunluğa bölünür: 0,6 ÷ 10 = 0,06, yani araz yüzde altıdır. Teslim hedefi bin metrelik bir parti için ham üretim uzunluğu, yıkama sonrası uzunluğun aranitize çarpanına bölünerek bulunur. Çarpan 1 − 0,06 = 0,94 olur ve 1000 ÷ 0,94 = 1063,8 metre bulunur. Tam metreye yuvarlanarak en az 1064 metre ham kumaş üretilmelidir.

Adım adım çözülmüş örnek

Soru: Bir dokuma makinesi vardiyada sekiz saat çalışmaktadır, verim katsayısı yüzde seksen beştir ve saatlik hızı dokuz yüz metredir. Bir partide 6000 metre hedeflenmiştir. Bu hızda kaç vardiya gerekir? Makine saatte 840 metreye düşürülürse kaç vardiya gerekir?

Adım 1 — Net üretken süre. Vardiya 8 × 60 = 480 dakikadır. Net süre verim katsayısıyla bulunur: 480 × 0,85 = 408 dakika.

Adım 2 — Net süreyi saate çevir. 408 ÷ 60 = 6,8 saat net üretken süredir.

Adım 3 — Birinci hızda vardiya kapasitesi. 900 × 6,8 = 6120 metre. Bir vardiya 6120 metre üretir.

Adım 4 — Birinci hızda gerekli vardiya. 6000 ÷ 6120 = 0,98 vardiya. Bu değer bir tam sayıdan küçük olduğu için bir vardiya yeterlidir.

Adım 5 — İkinci hızda kapasite. 840 × 6,8 = 5712 metre. Denetim: 6,8 × 800 = 5440 ve 6,8 × 40 = 272; toplam 5440 + 272 = 5712, aynı sonuç.

Adım 6 — İkinci hızda gerekli vardiya. 6000 ÷ 5712 = 1,05 vardiya. Bu değer bir tam sayıdan büyük olduğu için iki vardiya gerekir.

Adım 7 — Denetim ve yorum. Hız 900 metreden 840 metreye indiğinde saatlik düşüş 60 metredir ve bu düşüşin 900 metredeki oranı %6,7'dir. Kapasite de aynı oranda azalır. Altmış metre/saatlik küçük görünen bir hız düşüşü, hedefi tam bir vardiyadan iki vardiyaya çıkararak teslim tarihini değiştirebilir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Tabloyu okurken iki noktaya dikkat edilir. Verim katsayısı yüzde, duruş kaybı ise dakikadır; ikisi de zaman kaybını anlatır ama farklı ölçekte raporlanır. Araz oranı ise bir kayıp değil bir dönüşüm katsayısıdır: üretilen kumaşın ne kadarının yıkamada kısandığını söyler.

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Kapasite hesabında net süreyi kullanmamak. Yanlışı: Vardiya süresinin tamamı üretim sayılır, plan çok iyimser olur. Doğrusu: Verim katsayısı kadarı düşülerek net süre bulunur ve kapasite bu süreyle hesaplanır.
• Hata: Duruşları kaydetmemek. Yanlışı: Kaybedilen süre bilinir ama nedeni bilinmez, önlem üretilemez. Doğrusu: Her duruş için süre ve neden kodu ayrı ayrı yazılır.
• Hata: Araz oranını hesaba katmadan üretim yapmak. Yanlışı: Parti yıkama sonrası hedefin altında kalır ve eksik teslim edilir. Doğrusu: Ham üretim uzunluğu, hedefin aranitize çarpanına bölünerek bulunur.
• Hata: Arazı yanlış yönde işaretlemek. Yanlışı: Kumaşın kısaldığı düşünülür, gereğinden fazla üretim yapılır ve depo dolar. Doğrusu: Araz daima uzunluğun kısaldığı yönde işaretlenir ve çarpan 1'in altına inmez.
• Hata: Gramaj için aynı sıklığı bütün kumaşlarda kullanmak. Yanlışı: Kumaşların gramajı farklı çıkar, bazıları tahmin edilenden hafif olur. Doğrusu: Her ürün için ayrı sıklık ayarı yapılır ve gramaj ölçülerek doğrulanır.
• Hata: Atkı sıklığını artırıp kapasitedeki düşüşü hesaba katmamak. Yanlışı: Gramaj doğru çıkar ama vardiya kapasitesi düşer, plan tutmaz. Doğrusu: Gramaj ve kapasite birlikte değerlendirilir.
• Hata: Gerginliği ayarlamadan makineyi hızlandırmak. Yanlışı: İplik kopar, atkı sıklığı bozulur ve fire artar. Doğrusu: Hız artırılırken gerginlik sınırı denetlenir ve fire kaydı tutulur.
• Hata: Hız düşüşünün etkisini küçümsemek. Yanlışı: Saatlik altmış metrelik düşüş önemsiz sayılır, oysa vardiya sayısını birden ikiye çıkarabilir. Doğrusu: Her ayar değişikliğinin kapasite ve vardiya sayısı etkisi yeniden hesaplanır.
• Hata: Yıkama numunesini partiden ayrı alıp ölçmemek. Yanlışı: Numune temsilî olmaz, ölçülen araz gerçeği yansıtmaz. Doğrusu: Numune parti içinden rastgele seçilir ve uzunluğu önceden ölçülür.
• Hata: Takım düzenini ve atkı sıklığını birbirine karıştırmak. Yanlışı: Doku yanlış çıkar ve desen kayar. Doğrusu: Takım düzeni kumaşın dokusunu, atkı sıklığı ise gramajı belirler.

Uygulama ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Dokuma ve örgü makinelerinde hareketli parçalar vardır; makine çalışırken takım düzenine, atkı yoluna ve makine gövdesine el uzatılmaz. Sürükleme, açıklama ve onarım işlemleri makine tamamen durdurulduktan ve enerji kesildikten sonra yapılır. Gürültü ve toz yükseldiği için gerekli koruyucu kulaklık ve gözlük kullanılır. İplik deposundan makineye taşıma sırasında yürüme yolu açık tutulur; yerdeki iplik ucu kayma ve düşme kazasına yol açar. Duruş kayıt defteri üretim başında değil, her duruştan hemen sonra doldurulur; ertelenen kayıt neden yazılamaz ve süre doldurulamaz.

Özet

Dokuma ve örgü makinelerinde kapasite hesabı üç adımdan oluşur: vardiya süresi dakikaya çevrilir, verim katsayısı kadarı düşülerek net üretken süre bulunur ve bu süre saatlik hızla çarpılarak vardiya kapasitesi hesaplanır. Duruş kayıpları net süreden ayrıca düşülür ve her duruşun süresiyle nedeni kaydedilir; kayıp yalnızca toplam olarak biliniyorsa önlem üretilemez. Araz oranı, üretim anındaki uzunluk ile yıkama sonrası uzunluk arasındaki farkın üretim anındaki uzunluğa oranıdır ve teslim hedefi verilirken ham üretim uzunluğu hedefin büyük çarpanına bölünerek bulunur. Atkı sıklığı gramajı belirlediği için ayar değişikliği hem ürünü hem kapasiteyi etkiler. Makine hızında küçük görünen bir düşüş, vardiya sayısını birden ikiye çıkararak teslim tarihini değiştirebilir; bu yüzden her ayar değişikliğinin etkisi yeniden hesaplanır.

Kendini dene

Aşağıdaki soruları çözerek konuyu pekiştirin. Kapasite hesabında adım sırasını kaybetmemeye dikkat edin: önce süre, sonra net süre, en son üretim miktarı. Açık uçlu görevlerin kabul ölçütü anahtarı openEnded alanında yazılıdır. Kendi atölyenizde bir vardiya için net süre, kapasite ve araz düzeltmeli üretim hedefini hesaplayarak üç değerli bir plan tablosu oluşturunuz.