Stok ve Sarf Malzeme Yönetimi

Konu Anlatımı

Stok ve Sarf Malzeme Yönetimi

Stok yönetimi, bir işletmede malzemenin ne zaman, ne kadar ve nerede bulunacağını planlayan, kaydeden ve denetleyen süreçtir. Makine üretiminde hammadde, yardımcı malzeme, takım ve yedek parça kalemleri üretimin sürekliliğini belirler. Stok fazlalığı sermayeyi bağlar, stok azlığı ise üretimi durdurur.

Stok Kartı ve Hareketler

Her malzeme için bir stok kartı tutulur. Kart üzerinde malzeme kodu ve adı, birim, mevcut miktar, giriş ve çıkış hareketleri, hareket tarihi, ilgili iş emri ve sipariş numarası, sorumlu kişi ve birim maliyet bilgisi bulunur. Depoya malzeme girişi ve üretimde kullanım çıkışı her seferinde işlenir; işlenmeyen hareket stok miktarını gerçekten yansıtmaz.

Sarf malzeme üretimde tüketilen ve ürünün içine geçen malzemedir. Kaynak, işlenen parça ve yardımcı malzeme olarak üçe ayrılır. Sarf miktarı normatif değerlerle karşılaştırıldığında sapma çıkarsa ya fire ya da kayıt hatası söz konusudur.

Sipariş Noktası ve Emniyet Stoku

Tedarik süresi uzun veya tüketimi değişken malzemelerde, eldeki stok bitmeden sipariş verilmelidir. Emniyet stoku, tedarik süresi boyunca oluşabilecek sapmayı karşılamak için tutulan fazladan miktardır; günlük tüketim, tedarik süresi ve emniyet katsayısı çarpılarak bulunur. Yeniden sipariş noktası ise siparişin verilmesi gereken stok seviyesidir ve tedarik süresindeki tüketim ile emniyet stokunun toplamıdır.

Sipariş noktasına inildiğinde yeni sipariş açılır. Talep arttığında emniyet katsayısı gözden geçirilir; katsayının büyümesi elde tutulan miktarı artırır, küçülmesi azaltır. Böylece stok politikası üretim koşullarına göre ayarlanabilir.

Stok Devir Hızı ve Tutma Süresi

Stok devir hızı, dönem içinde tüketilen malzeme miktarının ortalama stoka oranıdır. Yüksek devir, malzemenin hızlı tüketildiğini ve depoda fazla birikmediğini gösterir. Aynı değer çalışma gün sayısının stok tutma süresine bölünmesiyle de bulunabilir. Stok tutma süresi ise ortalama stok miktarının günlük tüketime bölünmesiyle elde edilir ve eldeki malzemenin kaç gün yeteceğini belirtir.

Devir hızı düşükse ya tüketim azalmış ya da stok fazlalığı oluşmuştur; bu durum sermaye bağlanmasına yol açar. Yüksek devir ise eldeki miktarın azlığına işaret eder ve sık sipariş gerektirir.

Sayım ve Stok Doğruluğu

Kayıt ile gerçek arasındaki farkı bulmak için dönemsel sayım yapılır. Sayımda tüm kalemler yerine kritik ve yüksek devirli kalemler öncelikli olarak sayılabilir. Sayım sonucu doğruluk oranı ile ifade edilir. Fark çıkan kalemler için soruşturma yapılır: kayıt hatası mı, sayım hatası mı, kayıp mu olduğu ayrıştırılır ve sonuç yazılı olarak kaydedilir.

Sayım farkının en sık nedenleri giriş çıkış kaydının geç girilmesi, etiketlenmemiş malzeme, aynı malzemenin farklı kodlarla tutulması ve sayım sırasında hareketin sürmesidir. Fark kapatılmadan düzeltme kaydı yapılmaz; önce gerekçe yazılır.

Sarf Kontrolü ve Sapma Analizi

Üretimde kullanılan her malzeme için normatif tüketim değeri hesaplanır: birim ürün için gerekli miktar üretim adediyle çarpılır. Gerçek tüketim ile normatif tüketim arasındaki fark sapmadır ve yüzde olarak ifade edilir. Sapma; fire, ölçüm hatası, operatör kaybı, hatalı kesim veya kayıt eksikliği nedenlerinden birine işaret eder.

Sapma analizinde önce ölçüm zinciri doğrulanır, sonra üretim adedi ve fire kayıtları incelenir. Sürekli tekrarlayan sapmada proses parametreleri gözden geçirilir. Böylece malzeme kaybı hem azaltılır hem de etkisi ölçülmüş olur.

Depo Düzeni ve İlk Çıkış İlkesi

Depoda malzemeler sınıflandırılarak, kolay erişilebilir ve çevre koşullarına uygun raflarda saklanır. Hammadde, yedek parça, takım ve kimyasal maddeler ayrı bölümlerde tutulur. İlk giren ilk çıkar ilkesi, eski partilerin önce tüketilmesini sağlar; böylece malzeme ömrü aşılmaz ve izlenebilirlik korunur.

Ne Öğreneceğiz

Depo giriş çıkış kayıtlarını, emniyet stoku ve yeniden sipariş noktası hesabını, stok devir hızını, sayım ve sarf kontrolünü kapsayan malzeme yönetimi konusu. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Stok kartı ve depo giriş çıkış kayıtlarını açıklar.
• Emniyet stoku ve yeniden sipariş noktasını hesaplar.
• Stok devir hızı ve stok tutma süresini hesaplayarak yorumlar.
• Sayım farklarını bulur ve gerekçeli çözüm üretir.
• Sarf malzeme tüketimini normatif değerlerle karşılaştırıp sapmayı yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Stok kartındaki her giriş ve çıkış, ilgili iş emriyle birlikte kaydedilir.
• Emniyet stoku tedarik süresindeki tüketim dalgalanmasını karşılamak için tutulur.
• Yeniden sipariş noktasına inildiğinde sipariş verilmelidir.
• Stok devir hızı düşükse depoda birikmiş malzeme var demektir.
• Sayım farkı kapatılmadan düzeltme yapılmaz, önce gerekçe araştırılır.
• İlk giren ilk çıkar ilkesi malzeme ömrünü ve izlenebilirliği korur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Günlük tüketimi 40 adet, tedarik süresi 5 gün, emniyet katsayısı 1,5 olan bir malzeme için emniyet stoku nedir?

1. Adım 1: Emniyet stoku = günlük tüketim × tedarik süresi × emniyet katsayısı.
2. Adım 2: 40 × 5 bölmesini yapın: 200.
3. Adım 3: 200 × 1,5 işlemiyle sonucu bulun.

Sonuç/cevap: Emniyet stoku = 40 × 5 × 1,5 = 300 adet bulunur.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 500 adetlik üretimde normatif malzeme tüketimi 1200 kg, gerçek tüketim 1260 kg'dır. Sapma yüzde kaçtır?

1. Adım 1: Farkı bulun: gerçek tüketim − normatif tüketim.
2. Adım 2: Farkı normatif tüketime bölün.
3. Adım 3: Yüzde olarak ifade edin.

Sonuç/cevap: Sapma = (1260 − 1200) ÷ 1200 × 100 = %5 bulunur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Emniyet Stoku Hesabı konusunun adımları:

1. Adım 1: Emniyet stoku = günlük tüketim × tedarik süresi × emniyet katsayısı.
2. Adım 2: 40 × 5 bölmesini yapın: 200.
3. Adım 3: 200 × 1,5 işlemiyle sonucu bulun.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Emniyet stokunu sipariş noktasından çıkarmak: Sipariş noktası, tedarik tüketimi ile emniyet stokunun toplamıdır.

Ortalama stok yerine bitiş stokunu kullanmak: Devir hızı ortalama stokla hesaplanır, tek bir günün stoğuyla hesaplanmaz.

Sayım farkını doğrudan kayıttan düzeltmek: Farkın gerekçesi araştırılmadan düzeltme yapılamaz.

Normatif tüketimi gerçek tüketime eşitlemek: Gerçek tüketim normatif değere göre değerlendirilir, tersi yapılmaz.

Giriş çıkış hareketini kayıt dışı bırakmak: İşlenmeyen her hareket stok miktarını gerçek dışı gösterir.

Özet

Stok yönetimi, malzemenin giriş çıkış hareketlerini stok kartında iş emri ve tarih bilgisiyle birlikte kaydederek başlar. Emniyet stoku = günlük tüketim × tedarik süresi × emniyet katsayısı ile bulunur; yeniden sipariş noktası ise tedarik süresindeki tüketimin üzerine emniyet stokunun eklenmesiyle elde edilir. Stok devir hızı = dönem tüketimi ÷ ortalama stok, stok tutma süresi ise ortalama stok ÷ günlük tüketim bağıntısıyla hesaplanır. Sayım doğruluğu = uyumlu çıkan kalem ÷ toplam kalem × 100 olarak ölçülür ve fark kapatılmadan gerekçesi araştırılmadan düzeltilmez. Sarf kontrolünde gerçek tüketim normatif tüketimle karşılaştırılır, sapma yüzdesi fire, ölçüm hatası veya kayıt eksikliğine işaret eder.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Bir malzemenin günlük tüketimi 50 adet, tedarik süresi 6 gün ve emniyet katsayısı 1,2'dir. Emniyet stokunu ve yeniden sipariş noktasını hesaplayarak bu iki değerin üretim planındaki yerini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: emniyet stokunun doğru hesaplanması 4 puan; yeniden sipariş noktasının doğru hesaplanması 4 puan; iki değerin tanımının ayrılması 4 puan; planlamadaki kullanımının açıklanması 3 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Emniyet stoku = 50 × 6 × 1,2 = 360 adet; yeniden sipariş noktası = 50 × 6 + 360 = 660 adet. Sipariş noktasına inildiğinde yeni sipariş açılır, böylece üretim durmaz.