Bakım ve Onarım Maliyet Analizi

Konu Anlatımı

Bakım ve Onarım Maliyet Analizi

Maliyet analizi, bakım faaliyetlerinin neden bu kadar sürdüğünü ve nerede iyileştirme yapılabileceğini sayısal olarak gösteren çalışmadır. Bu çalışma yalnızca harcanan tutarı değil, üretimin durması nedeniyle kaybedilen katkıyı da kapsar. Bakım biriminde ölçüm hesabında para cinsinin yerine birim kullanılır; böylece sonuçlar para biriminden bağımsız olarak karşılaştırılabilir.

Maliyeti Oluşturan Bileşenler

Bir bakım işinin maliyeti dört ana bileşenden oluşur. İşçilik maliyeti, çalışma saati ile saatlik maliyetin çarpımıdır; ek yük, kıdem ve vardiya farkları da bu kaleme eklenir. Malzeme maliyeti, kullanılan yedek parça, kablo, koruma elemanı ve sarf malzemelerinin değeridir. Ekipman maliyeti, ölçüm cihazı, taşıma aracı ya da vinç kullanımı gibi yan hizmetlerdir. Duruş kaybı ise üretimin durması nedeniyle ortaya çıkan kayıptır.

Dört kalemden en büyüğü çoğu zaman duruş kaybıdır. Arıza anında fatura kesilmediği için bu kayıp kayıt dışında kalır ve maliyet olduğundan düşük gösterilir. Bu nedenle iş emtinde duruş başlangıç ve bitiş saatleri ayrıca yazılır. Duruş kaybı, saatlik üretim katkısı ile duruş süresinin çarpımı olarak hesaplanır.

Toplam Arıza Maliyetinin Oluşumu

Toplam arıza maliyeti, iş maliyeti ile duruş kaybının toplanmasıdır. İş maliyeti işçilik, malzeme ve ekipman kalemlerini kapsar. Bu iki bileşen birlikte değerlendirildiğinde, aynı teknik işin farklı yerlerde farklı maliyetler gösterdiği görülür. Bunun nedeni çoğu kez aynı iş için farklı duruş sürelerinin kaydedilmesidir.

Maliyet analizinde çoğu kez iş maliyeti kadar dönemlilik de önemlidir. Yılın hangi aylarında yoğunlaştığı, mevsimsel bakım planına girerse yatırım zamanlaması yapılabilir. Yoğun dönemde yapılan planlı bakım, duruş maliyetini en aza indirir.

Göstergeler ve Karşılaştırma

Bakım maliyetini anlamlı kılan birkaç gösterge birlikte kullanılır. Planlı bakım oranı, planlı bakım saatlerinin toplam bakım saatlerine oranıdır; yükselmesi arıza kaynaklı maliyetin azaldığına işaret eder. Ekipman başına maliyet, toplam maliyetin ekipman sayısına bölünmesiyle bulunur ve benzer tesislerle kıyaslanır. Birim çalışma saati maliyeti, toplam maliyetin çalışma saatine bölünmesiyle az çalışan ve çok çalışan ekipmanların maliyetini karşılaştırmayı sağlar. Bakım maliyet oranı ise bakım maliyetinin dönemlik üretim değerine oranıdır.

Gösterge tek başına yeterli değildir. Maliyeti düşük bir ekipman sık arızalanıyorsa oranlar birbiriyle çelişebilir. Bu nedenle maliyet göstergeleri güvenilirlik, süre ve arıza sıklığı göstergeleriyle birlikte değerlendirilir. Gösterge tanımları ve ölçüm yöntemi yazılı olarak sabitlenir; aksi halde dönemler arasında karşılaştırma yapılamaz.

Bütçe, Sapma ve Yatırım Değerlendirmesi

Bakım bütçesi, geçmiş dönem gerçekleşmeleri, planlı iş listesi ve arıza eğilimi birlikte değerlendirilerek hazırlanır. Aynı bütçeyi olduğu gibi kopyalamak, değişen üretim koşullarını yansıtmaz. Dönem sonunda bütçe ile gerçekleşme arasındaki fark incelenir; sapmanın geçici mi yoksa kalıcı mı olduğu araştırılır. Kalıcı sapmalar genellikle planlama, malzeme temini veya kapasite sorunlarından kaynaklanır.

Önleme ve iyileştirme yatırımları ise geri dönüş süresi ile değerlendirilir. Yatırım tutarının sağlayacağı yıllık net kazanca bölünmesiyle geri dönüş süresi bulunur. Süresi kısa ve kazancı belgelenmiş yatırımlar plana alınır. Yatırım kararı, maliyetin yanında güvenlik ve üretim sürekliliği ölçütleriyle birlikte değerlendirilir.

• Her iş emrinde süre, kullanılan malzeme, ekipman ve duruş süresi kaydedilir.
• Duruş kaybı, saatlik üretim katkısı ile duruş süresinin çarpımı olarak hesaplanır.
• Planlı bakım oranı, ekipman başına maliyet ve birim saat maliyeti birlikte izlenir.
• Sapmalar kalıcı ve geçici olarak ayrılır, kök neden aranır.
• Yatırım kararı geri dönüş süresi, güvenlik ve üretim sürekliliği ile birlikte verilir.

Ne Öğreneceğiz

Elektrik bakım ve onarım faaliyetlerinin işçilik, malzeme, ekipman ve duruş kaybı bileşenlerini ayrıştırarak maliyet analizi, bütçeleme ve yatırım değerlendirmesini ele alır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Bir bakım işinin toplam maliyetini oluşturan bileşenleri ayırt eder ve her bileşeni ayrı ayrı hesaplar.
• Duruş kaybı maliyetini üretim katkısı ile duruş süresinden hesaplayarak arıza maliyetine ekler.
• Planlı bakım oranı, ekipman başına maliyet ve maliyet oranı gibi göstergeleri hesaplar ve karşılaştırır.
• Bütçe ile gerçekleşme arasındaki sapmayı analiz ederek kök neden arar.
• Önleme ve iyileştirme yatırımlarını geri dönüş süresiyle değerlendirir ve önceliklendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Bakım maliyeti; işçilik, malzeme, ekipman ve duruş kaybı olmak üzere dört bileşenden oluşur.
• Duruş kaybı genellikle en büyük kalemdir ve kayıt dışında kaldığında maliyet eksik hesaplanır.
• Toplam arıza maliyeti, iş maliyeti ile duruş kaybının toplanmasıyla bulunur.
• Planlı bakım oranı, ekipman başına maliyet ve birim saat maliyeti birlikte izlenmelidir.
• Geri dönüş süresi, önleme yatırımlarının önceliklendirilmesinde temel ölçüttür.
• Yatırım kararı maliyetin yanında güvenlik ve üretim sürekliliği ölçütleriyle birlikte verilir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Teknisyen 3,5 saat süren bir bakım işinde çalışmış, saatlik işçilik maliyeti 280 birimdir. Yalnızca işçilik maliyeti kaç birimdir?

1. Adım 1: Bağıntıyı yaz: M_işçi = t × m.
2. Adım 2: Değerleri yerine yaz: 3,5 × 280.
3. Adım 3: Çarpımı hesapla.

Sonuç/cevap: İşçilik maliyeti 980 birim olarak hesaplanır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir önleme yatırımı 400000 birim, sağlayacağı yıllık net kazanç 80000 birim olarak hesaplanmıştır. Geri dönüş süresi kaç yıldır?

1. Adım 1: Bağıntıyı yaz: G = Yatırım / Yıllık net kazanç.
2. Adım 2: Değerleri yerine yaz: 400000 / 80000.
3. Adım 3: Bölme sonucunu yıl olarak yaz.

Sonuç/cevap: Geri dönüş süresi 5 yıl olarak hesaplanır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: İşçilik Maliyeti konusunun adımları:

1. Adım 1: Bağıntıyı yaz: M_işçi = t × m.
2. Adım 2: Değerleri yerine yaz: 3,5 × 280.
3. Adım 3: Çarpımı hesapla.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Yalnızca parça bedelini maliyet kabul etmek: İşçilik ve duruş kaybı genellikle toplam maliyetin büyük bölümünü oluşturur; sadece parça bedeline bakmak arıza maliyetini olduğundan çok düşük gösterir.

Duruş kaybını maliyet dışında bırakmak: Fatura kesilmediği için hesaba katılmayan duruş kaybı, üretimin en pahalı kaybı olabilir; iş emtinde başlangıç ve bitiş saati yazılmalıdır.

Bütçe sapmasını gerekçesiz kapatmak: Fark yalnızca yazımla düzeltilirse gerçek neden gizlenir ve aynı sapma sonraki dönemlerde tekrarlanır.

Geri dönüş süresini net kazanç yerine brüt kazanca göre hesaplamak: Kazanstan yatırımın işletme giderleri düşülmediğinde süre kısa görünür ve yanlış önceliklendirme yapılır.

Maliyeti tek başına performans ölçütü saymak: Düşük maliyet, az arıza ve kısa süre anlamına gelmez; maliyet göstergeleri güvenilirlik ve süre göstergeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Özet

Bakım ve onarım maliyeti; işçilik, malzeme, ekipman ve duruş kaybı olmak üzere dört bileşenden oluşur. İşçilik maliyeti çalışma saati ile saatlik maliyetin çarpımıdır; 3,5 saatlik çalışmada saatlik 280 birim üzerinden 980 birim bulunur. İş maliyeti, 2,5 saatlik işçilik ile 900 birim malzemenin toplanmasıyla 1500 birim olarak hesaplanır. Duruş kaybı, saatlik üretim katkısı ile duruş süresinin çarpımıdır; saatlik 1250 birim katkı sağlayan bir makinenin 3 saat durması 3750 birim kayba yol açar. Toplam arıza maliyeti, 1500 birimlik iş maliyeti ile 3750 birimlik duruş kaybının toplanmasıyla 5250 birim olarak bulunur. Gösterge tarafında planlı bakım oranı 320 / 800 bölmesiyle yüzde 40, ekipman başına maliyet 1250000 / 50 bölmesiyle 25000 birim, bakım maliyet oranı ise 240000 / 3000000 bölmesiyle yüzde 8 olarak hesaplanır. Yatırım değerlendirmesinde geri dönüş süresi, 400000 birimlik yatırımın 80000 birimlik yıllık net kazanca bölünmesiyle 5 yıl bulunur. Bütçe sapmaları kalıcı ve geçici olarak ayrılır, kök neden aranır ve maliyet göstergeleri güvenilirlik ve süre göstergeleriyle birlikte değerlendirilir.

Kendini Dene

Soru: Bir üretim hattındaki motorun arızası için yapılan işi maliyet açısından analiz ediniz: işçilik, malzeme ve duruş kaybını hesaplayıp toplam maliyeti çıkarınız, ardından bu maliyete göre bir önleme önerisi geliştiriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: İşçilik maliyetinin süre ile saatlik maliyetin çarpımıyla bulunması 4 puan; malzeme maliyetinin eklenmesiyle iş maliyetine ulaşılması 4 puan; duruş kaybının saatlik üretim katkısı ile duruş süresinin çarpımıyla hesaplanması 5 puan; toplam arıza maliyetinin elde edilmesi 3 puan; geri dönüş süresi hesaplanan bir önleme önerisinin sunulması 4 puan. Toplam 20 puan.