Konu Anlatımı
Sistem Analizi ve Gereksinim Belirleme
Sistem analizi, kullanıcıların ihtiyaçlarını, kurumun iş kurallarını ve kullanılacak verileri inceleyerek bunları anlaşılır ve doğrulanabilir biçimde yazılı hâle getirme çalışmasıdır. Analiz aşamasında tasarım kararları verilmez; verilen gereksinimler koda dönüştürülmeden önce kullanıcı tarafından anlaşılıp onaylanır.
Gereksinim Türleri
Gereksinimler üç başlıkta toplanır. İş gereksinimleri sistemin ne yapacağını anlatır; veri gereksinimleri hangi bilginin saklanacağını ve bu bilgiler arasındaki ilişkiyi belirtir. Fonksiyonel olmayan gereksinimler ise sistemin nasıl çalışması gerektiğini tanımlar. Hız, güvenlik, kullanılabilirlik, erişilebilirlik ve bakım kolaylığı bu başlıkta değerlendirilir.
- İş gereksinimi: Kullanıcının sistemle yapacağı her işlem için ne, ne zaman ve hangi koşulla yapılacağını yazar.
- Veri gereksinimi: Saklanacak alanların adını, tipini ve zorunluluk durumunu belirtir.
- Fonksiyonel olmayan gereksinim: Yanıt süresi, erişim seviyesi, yedekleme aralığı gibi ölçülebilir nitelikleri içerir.
Gereksinim Toplama Yöntemleri
Gereksinimler tek bir yöntemle toplanmaz. Görüşme, anket, gözlem, belge ve kayıt incelemesi, çalıştay ve kâğıt üzerinde modelleme birlikte kullanılır. Görüşmede çalışanın anlattığı, gözlemde yaptığı belgelenir; ikisi çeliştiğinde iş kuralı yazılı kayıtlarla doğrulanır. Toplanan veri hemen belgeye yazılmalı, hafızaya bırakılmamalıdır.
Gereksinim Yazımı ve Önceliklendirme
İyi yazılmış bir gereksinim tek cümledir, belirsiz kelime içermez ve test edilebilir biçimde yazılır. Mükemmeliyetçi ifadeler yerine ölçü verilir. Önceliklendirmede zorunlu, olsa olur, yapılabilir ve yapılmayacak başlıkları kullanılır; her gereksinime puan verilerek kaynakların dar kapsama yönlendirilmesi sağlanır.
Doğrulama, İzlenebilirlik ve Değişiklik Kontrolü
Gereksinim denetimi dört başlıkta yapılır: doğruluk, tutarlılık, çakışmasızlık ve test edilebilirlik. Her gereksinime benzersiz bir numara verilir ve bu numara tasarım ile test belgelerinde kullanılır. Böylece izlenebilirlik matrisi oluşur; bir testin hangi gereksinimi doğruladığı dakikalar içinde bulunur. Kapsam değişiklikleri yazılı talep olarak alınır, etkisi analiz edilir ve onaydan sonra belgeye işlenir.
| Denetim başlığı | Sorulacak soru |
|---|
| Doğruluk | Gereksinim gerçekten var olan bir ihtiyacı mı anlatıyor? |
| Tutarlılık | Aynı kavram farklı gereksinimlerde aynı mı tanımlanmış? |
| Çakışmasızlık | İki gereksinim aynı anda yerine getirilebilir mi? |
| Test edilebilirlik | Karşılanıp karşılanmadığı ölçülebilir mi? |
Kapsam ve Kaynak Planlaması
Analiz çalışmasının kendisi de kaynak tüketir. Görüşme süresi, katılımcı sayısı ve aşamaların toplam süreye oranı baştan planlanır. Kapsam büyüdükçe geliştirme süresi ve maliyet artar; bu nedenle zorunlu gereksinimler ile olsa olur gereksinimler arasındaki denge analiz aşamasında kurulur. Analizçi, geliştiriciye yalnızca ne yapılacağını söyler; nasıl yapılacağı tasarım kararıdır.
Ne Öğreneceğiz
Kullanıcı ihtiyaçlarını, iş kurallarını ve veri gereksinimlerini analiz ederek doğrulanabilir ve önceliklendirilmiş bir gereksinim belgesine dönüştürme çalışmalarını kapsar. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Sistem analizinin amacını, kapsamını ve analiz ile tasarım arasındaki farkı açıklar.
- İş, veri ve fonksiyonel olmayan gereksinimleri ayırt eder ve örneklerle sınıflandırır.
- Gereksinim toplama yöntemlerini seçer ve elde edilen bilgileri belgeye aktarır.
- Gereksinimleri önceliklendirir, doğrular ve izlenebilirlik matrisi oluşturur.
- Kapsam değişikliklerini izleyerek değişiklik kontrol sürecini uygular.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Sistem analizi tasarım kararı vermez; ne yapılacağını belirler, nasıl yapılacağını belirlemez.
- Her gereksinim tek cümle, belirsiz kelimesiz ve test edilebilir biçimde yazılır.
- Fonksiyonel olmayan gereksinimler sistemin hız, güvenlik ve kullanılabilirlik ölçütlerini tanımlar.
- Görüşme ile gözlem çeliştiğinde yazılı iş kuralı esas alınır.
- Her gereksinime benzersiz numara verilmesi izlenebilirlik matrisinin temelidir.
- Kapsam değişiklikleri yazılı talep, etki analizi ve onaydan sonra belgeye işlenir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Kullanıcı 'sistem hızlı olsun' demiştir. Gereksinim nasıl yazılmalıdır?
- Adım 1: Belirsiz nitelemeyi fark et ve ölçüt iste.
- Adım 2: Hangi ekranın kaç saniyede açılacağını netleştir.
- Adım 3: Sonucu kabul edilebilir bir eşik olarak yaz.
Sonuç/cevap: Gereksinim, belirli bir ekranın belirli sayıda kayıtla kaç saniyede açılacağını belirten ölçülebilir bir cümleye dönüştürülür.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir teslimde 30 gereksinimden 4'ünün testi yapılmamış görünüyor. Bu tablonun nasıl kullanılacağını açıklayınız.
- Adım 1: Her gereksinim numarasını ilgili test satırıyla eşleştir.
- Adım 2: Testi olmayan satırları boşluk olarak işaretle.
- Adım 3: Boşlukları teslim öncesi kapat.
Sonuç/cevap: İzlenebilirlik matrisi gereksinim ile test arasındaki bağı gösterir; testi olmayan gereksinimler teslim öncesinde kapatılır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Belirsiz Gereksinimin Düzeltilmesi konusunun adımları:
- Adım 1: Belirsiz nitelemeyi fark et ve ölçüt iste.
- Adım 2: Hangi ekranın kaç saniyede açılacağını netleştir.
- Adım 3: Sonucu kabul edilebilir bir eşik olarak yaz.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Sistem analizi tasarım kararı vermez; ne | Sistem analizi tasarım kararı vermez; ne yapılacağını belirler, nasıl yapılacağını belirlemez. |
| Her gereksinim tek cümle, belirsiz kelim | Her gereksinim tek cümle, belirsiz kelimesiz ve test edilebilir biçimde yazılır. |
| Fonksiyonel olmayan gereksinimler sistem | Fonksiyonel olmayan gereksinimler sistemin hız, güvenlik ve kullanılabilirlik ölçütlerini tanımlar. |
| Görüşme ile gözlem çeliştiğinde yazılı i | Görüşme ile gözlem çeliştiğinde yazılı iş kuralı esas alınır. |
| Her gereksinime benzersiz numara verilme | Her gereksinime benzersiz numara verilmesi izlenebilirlik matrisinin temelidir. |
| Kapsam değişiklikleri yazılı talep, etki | Kapsam değişiklikleri yazılı talep, etki analizi ve onaydan sonra belgeye işlenir. |
Sık Yapılan Hatalar
Mükemmeliyetçi ifadelerle gereksinim yazmak: 'Hızlı olsun' yerine kaç saniyede neyin açılacağı yazılmalıdır.
Analiz aşamasında tasarım kararı vermek: Nasıl yapılacağına karar vermek tasarımın işidir, analizin değil.
Gereksinime numara vermemek: Numarasız gereksinimler ile testler arasındaki bağ kurulamaz ve izlenebilirlik kaybolur.
Kapsam değişikliğini sözlü kabul etmek: Sözlü onaylanan değişiklik belgeye girmez ve sonradan tartışmaya yol açar.
Özet
Sistem analizi, kullanıcı ihtiyaçlarını ve iş kurallarını anlaşılır, doğrulanabilir ve test edilebilir gereksinimlere dönüştürür; tasarım kararı vermez. Gereksinimler iş, veri ve fonksiyonel olmayan başlıklarda toplanır; hız, güvenlik ve kullanılabilirlik ölçütleri fonksiyonel olmayan gereksinimlerdir. Görüşme, anket, gözlem ve belge incelemesi birlikte kullanılır, görüşme ile gözlem çeliştiğinde yazılı iş kuralı esas alınır. Her gereksinim tek cümle, belirsiz kelimesiz ve ölçülebilir biçimde yazılır. Önceliklendirmede zorunlu, olsa olur, yapılabilir ve yapılmayacak başlıkları puanla desteklenir; dağıtılan puanların toplamdan çıkarılmasıyla kalan puan bulunur. Gereksinimler doğruluk, tutarlılık, çakışmasızlık ve test edilebilirlik başlıklarında denetlenir, her birine benzersiz numara verilerek izlenebilirlik matrisi kurulur. Kapsam değişiklikleri yazılı talep, etki analizi ve onaydan sonra belgeye işlenir.
Kendini Dene
Soru: Bir kütüphane ödünç alma işlemini ele alın. Sistemden beklenen iş gereksinimlerini yazılı, veri gereksinimlerini ve iki adet fonksiyonel olmayan gereksinimi ayrı ayrı listeleyiniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: En az dört iş gereksinimin tek cümle ve belirsiz kelime kullanılmadan yazılması 6 puan; en az üç veri gereksiniminin alan adı ve ilişkisiyle verilmesi 5 puan; iki fonksiyonel olmayan gereksinimin hız, güvenlik veya erişilebilirlik başlıklarından seçilip ölçülebilir yazılması 5 puan; her gereksinime numara verilmesi 2 puan; yazım kuralları 2 puan. Toplam 20 puan.
