Tiyatro ve Türleri

Konu Anlatımı

Tiyatro Nedir?

Sahnede oynanmak üzere yazılan, hareket ve konuşmaya dayanan edebî türe tiyatro denir. Tiyatro; yazılı metin (piyes) ve sahneleme olmak üzere iki yönlüdür.

Türler

• Trajedi: Konusunu mitolojiden/tarihten alır; acı ve yıkım; üslup ağır; kuralcıdır.
• Komedi: Gülünç olaylarla toplumu eleştirir; mutlu sonla biter.
• Dram: Trajedi ile komedinin özelliklerini birleştirir; hayatı bütün yönleriyle yansıtır.

Yapı Unsurları

Tiyatroda olay, kişiler, mekân, zaman ve diyaloglar (replikler) bulunur. Perde, oyunun bölümlerini; sahne ise mekân değişimlerini gösterir. Duygu ve düşüncelerin yüksek sesle söylenmesine monolog, yanlış anlamaya dayalı güldürüye komedi unsuru denir.

Türlerin Ayırt Edilmesi

Trajedi ağır ve soylu bir dille yazılır, acı sonla biter; kahramanları çoğunlukla soylu kişilerdir. Komedi gülünç olaylar üzerine kurulur ve mutlu sonla biter. Dram ise gerçek yaşamın acı ve sevinçli yanlarını birlikte gösterir; trajedinin ağırlığını taşırken gülünç ögeler de bulunabilir. Sınıflandırma için örnek eserler şunlardır: Sofokles'in Oedipus tragedyası trajediye, Molière'in Cimri'si ve Aristophanes'in Lysistrata'sı komediye örnektir.

Türk tiyatro tarihinin başlangıç noktası Şinasi'nin Şair Evlenmesi olarak kabul edilir. Cumhuriyet Dönemi'nde Ahmet Kutsi Tecer'in Köşebaşı adlı piyesi 1923'te Anadolu'da sahnelenen ilk Türkçe tiyatro gösterisi olarak anılır. Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı ise güldürü ile epik (destansı) anlatımı birleştiren modern bir örnektir.

Yapı Unsurları

Perde, eserin bölümlerinden biridir; sahne, perde içinde mekân ve zaman bakımından birbirinden ayrılan parçadır. Replik, karakterin söylediği sözdür. Monolog tek kişinin, diyalog ise iki veya daha fazla kişinin konuşmasıdır. Girişim, eserin ana çatışmasını ve sorununu kurduğu yerdir; çözüm bu çatışmanın sonuçlandırıldığı bölümdür.

Sınav Odaklı Notlar

Tür sorusunda önce son belirlenir: acı son ve ağır üslup trajediyi, gülünç olay ve mutlu son komediyi gösterir. Monolog-diyalog sorularında yalnızca kişi sayısına bakılır; replik ile monolog karıştırılmaz, replik tek bir söz, monolog ise tek kişinin uzun konuşmasıdır.

Tiyatro Tarihi ve Örnek Eserler

Tiyatro tarihinin başlangıcında, Yunan mitolojisinden kaynaklanan eserler önemli bir yere sahiptir. Örneğin, Sofokles'in Oedipus eseri, trajedi türünün en eski örneklerinden biridir. Bu eser, mitolojik bir olayı üzerinden kahramanın kendi hayatının kırılmasına yol açan karmaşık bir hikaye anlatır. Ayrıca, Molière'in Cimri eseri, komedi türünün en ünlü örneklerinden biri olarak kabul edilir. Bu eser, toplumun sosyal ve kültürel durumlarını eleştirerek eğlenceli bir şekilde anlatır. Cumhuriyet Dönemi'nde ise Ahmet Kutsi Tecer'in Köşebaşı adlı piyesi, Türkiye'de ilk Türkçe tiyatro gösterisi olarak kabul edilir. Bu eser, dönemin sosyolojik ve kültürel bağlamını yansıtır ve tiyatro tarihine önemli bir katkıda bulunur.

Türkçe tiyatro tarihinde, Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı eseri, modern tiyatro sanatına önemli bir örnek olarak öne çıkar. Bu eser, güldürü ile epik anlatımı birleştiren bir yapıya sahiptir. Ayrıca, Şinasi'nin Şair Evlenmesi eseri, Türk tiyatro tarihinin başlangıcını temsil eder. Bu eser, dönemin sosyal ve kültürel durumlarını yansıtır ve tiyatro tarihine önemli bir katkıda bulunur. Tiyatro tarihi, her dönemin karakteristik özelliklerini yansıtan eserlerle şekillenir ve bu eserler, tiyatro türlerini ve yapı unsurlarını anlamak için önemli bir referans sağlar.

Ne Öğreneceğiz

Trajedi, komedi, dram; tiyatronun yapı unsurları ve terimleri Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Tiyatronun tanımını ve özelliklerini açıklar.
• Trajedi, komedi ve dramı karşılaştırır.
• Tiyatronun yapı unsurlarını tanır.
• Temel tiyatro terimlerini kullanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Tiyatro metinleri sahneleme için yazılır; bu yönüyle diğer türlerden ayrılır.
• Trajedi üç birlik kuralına uyar; dram uymaz.
• Komedide toplumsal eleştiri öne çıkar.
• Keşanlı Ali Destanı Haldun Taner'in, Köşebaşı Ahmet Kutsi Tecer'in tiyatro eseridir.
• Monolog tek kişinin, diyalog iki veya daha fazla kişinin konuşmasıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Konusunu tarihten alan, acı sonla biten, ağır üsluplu tiyatro türü hangisidir?

1. Acı son ve ağır üslup trajedi özelliğidir.
2. Tür <b>trajedidir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Trajedi

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tür Belirleme konusunun adımları:

1. Acı son ve ağır üslup trajedi özelliğidir.
2. Tür <b>trajedidir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Trajedi ile dramı karıştırmak: Trajedi kuralcıdır, dram daha serbesttir.

Tiyatroyu yalnızca metin sanmak: Tiyatro aynı zamanda sahne sanatıdır.

Komediyi konusuz sanmak: Komedinin de bir olay örgüsü vardır.

Replik ile monologu aynı şey sanmak: Replik karakterin söylediği tek bir sözdür; monolog ise tek kişinin sahnede kendi kendine yaptığı uzun konuşmadır, ikisi eşanlamlı değildir.

Özet

Tiyatro sahne için yazılan, hareket ve konuşmaya dayalı bir türdür. Trajedi ağır ve acı sonlu, komedi gülünç ve mutlu sonlu, dram ise ikisinin karışımıdır. Tiyatroda olay, kişi, mekân, zaman ve diyaloglar bulunur.

Kendini Dene

Soru: Trajedi, komedi ve dramı konu, üslup, son ve üç birlik kuralı bakımından karşılaştırma tablosu hazırlayınız; her tür için birer örnek oyun yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört karşılaştırma başlığının yazılması 4 puan; her tür için doğru özelliklerin verilmesi 6 puan (başlık başına 1,5); trajedinin acı son, komedinin mutlu son, dramın karışım olduğunun yazılması 3 puan; her türe doğru birer örnek oyunun yazılması 1 puan; düzen ve yazım 1 puan. Toplam 15 puan.