11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Tiyatro ve Makale — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Oyun türlerini ve ayırt edici özelliklerini tanır.
- Sahne unsurlarını ve tiyatro metninin bölümlerini bilir.
- Halk geleneğinden gelen tiyatro türlerini tanır.
- Makale ile deneme arasındaki farkı ve eleştiri yazımının özelliklerini açıklar.
Önemli noktalar
- Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.
- Tiyatro metni sahne, perde, kişi, replik, monolog ve sahne yönergesi içerir.
- Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen türler karagöz ve ortaoyunudur.
- Makale bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür.
- Makalenin dilinde ben yoktur ve kaynak gösterilir; denemede ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir.
- Eleştiri alanında sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı yapılır.
Formüller ve kurallar
- Oyun türleri: trajedi (trajik sonuç) | komedi (gülme, hafiflik) | pastoral oyun (kırsal yaşam) | halk oyunları | maske oyunları | facia (trajikomedi)
- Sahne unsurları: sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt, mizanseni
- Mizanseni: oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırması
- Tiyatro metni: sahne, perde, kişi, replik (diyalog), monolog, sahne yönergesi
- Halk geleneğinden gelen tiyatro: karagöz (gölge oyunu), ortaoyunu
- Halk tiyatrosu türleri: semai, müfeyiz, Köroğlu, Dadaloğlu
- Oyun yazıcılığında denetim: olay örgüsünün sağlamlığı, kişilerin inandırıcılığı, dil ve anlam bütünlüği, süre/durum kontrolü
- Makale: bilimsel yöntemle ve özgün bakışla inceleyen yazı; bölümleri giriş (özet) – gelişme (alt başlıklar) – sonuç – kaynakça – ekler
- Makale dili: nesnel, ölçülü, iddia kanıtla desteklenir, dipnotla kaynak gösterilir
- Deneme: özgür ve kişisel dil, ben vardır, kaynak gösterme zorunlu değil | Makale: nesnel dil, ben yoktur, kaynak gösterir
- Eleştiri: eserin olumlu-olumsuz yönlerini inceleyen yazı | sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı
Sık yapılan hatalar
- Mizanseniyi yalnız sahne düzeni sanmak: Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Dekor, kostüm ve ışık sahne unsurları olmakla birlikte mizanseni oyuncunun canlandırmasıyla ilgili kavramdır.
- Makalede kişisel bir yargıya yer vermek: Makale nesnel dille yazılır ve ben yoktur. Deneme ise özgür ve kişisel dille yazılır, ben vardır. Bence, sanırım gibi ifadeler deneme diline aittir.
- Denemede kaynak göstermenin zorunlu olduğunu düşünmek: Denemede kaynak gösterme zorunlu değildir. Kaynak gösterme ve dipnotla destekleme, makalenin özelliğidir; denemecinin görüşünü kendi diliyle ifade etmesi beklenir.
- Komedi ile trajedini karıştırmak: Trajedi trajik sonuçlu ve ağır üslupludur. Komedi gülme ve hafiflik getirir. İkisini ayırt etmede sonucun niteliği belirleyicidir.
- Tiyatro metnindeki tüm yazıları replik saymak: Tiyatro metninde replik, monolog ve sahne yönergesi vardır. Parantez içinde verilen bölümler sahne yönergesidir; yalnız tırnak içindekiler konuşma metnidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Tiyatro sorularında metinde parantez kullanılıp kullanılmadığına bakın; parantez sahne yönergesi, tırnak repliktir.
- Mizanseni sorusunda oyuncunun beden ve ses hareketlerini işaretleyin; dekor ya da kostüm sorusu değildir.
- Makale ile deneme ayrımında iki ölçütü birlikte kullanın: ben var mı, nesnel mi kişisel mi.
- Makale bölümlerini giriş, gelişme, sonuç, kaynakça, ekler sırasıyla ezberleyin; sıra sorusu bu bilgiyle çözülür.
- Halk tiyatrosu türlerini semai, müfeyiz, Köroğlu, Dadaloğlu olarak birlikte hatırlayın; karagöz ve ortaoyunu ise ayrı bir başlıkta anılır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Tiyatro ve Makale konusunun çözümlü sorularını çöz.