11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Gerçek, mecaz, terim ve yan anlamı tanır ve örneklerle ayırt eder.
Eş anlam, zıt anlam ve eş sesli sözcük ilişkilerini tanımlar ve uygular.
Deyim, atasözü ve özdeyişi özellikleriyle ayırt eder.
Bağlamın aynı sözcüğün anlamını nasıl belirlediğini açıklar ve metinlerde uygular.

Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanır: kitap (eser) ve kitap (sipariş ya da tabak).
Mecaz anlam sınanırken gerçek anlam cümleye konur; cümle bozuluyorsa sözcük mecaz anlamdadır.
Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü güneş anlamına geldiğinde bu görülür.
Eş sesli sözcüklerin yazılışı aynı, anlamları farklıdır; ak, kök ve yaz buna örnektir.
Özdeyiş yargıda bulunur, atasözü yol gösterir; ikisi de kalıplaşmış cümledir.
Anlamı belirleyen üç katman tek başına yeterli değildir; biri eksik bırakılırsa sonuç değişebilir.

Anlam türleri: gerçek anlam | mecaz anlam | terim anlam | yan anlam
Mecaz yöntemi: gerçek anlamı koy → cümle bozuluyorsa mecazdır
Anlam ilişkileri: eş anlamlı (okul – mektep) | zıt anlamlı (sıcak – soğuk) | eş sesli (yaz – yaz)
Kalıplaşmış sözler: deyim = söz öbeği | atasözü = öğüt veren tam cümle | özdeyiş = yargı bildiren kalıplaşmış cümle
Üç katmanlı anlam çözümü: sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam
Bağlam: bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamı
Pragmatik anlam: sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesi (nezaket, gönül alma, hitap)

Gerçek anlam denetimi yapmadan karar vermek: Mecaz anlam sorusunda önce sözcüğün gerçek anlamı cümleye konmalıdır. Cümle bu denetimde bozuluyorsa mecaz anlam vardır; bozulmuyorsa gerçek anlam vardır.
Eş sesli ile eş anlamlı sözcükleri karıştırmak: Eş anlamlılıkta kavram aynıdır (okul – mektep). Eş seslilikte ise yazılış aynı, anlam farklıdır (yaz – yaz); bu yüzden seçenek elenirken yazılış ölçütüne bakılmalıdır.
Deyim ile özdeyişi aynı saymak: Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış bir cümledir. Özdeyişte yargı vardır; atasözü ise yol gösterir.
Bağlamı okumadan tek sözcüğe karar vermek: Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazandığı için yalnız sözlük kaydına bakmak yeterli değildir. Önce cümle, sonra metnin bütünü değerlendirilmelidir.
Mecaz anlamı yan anlam sanmak: Yan anlamda sözcüğün anlamı zamanla değişmiştir (gün – güneş). Mecazda ise anlam başka bir sözcüğün anlamına aktarılarak oluşur; bu yüzden ikisi farklı başlıklarda değerlendirilir.

Mecaz sorularında sözcüğü önce gerçek anlamıyla cümleye koyun, sonra cümlenin bozulup bozulmadığına bakın; bu tek test sorunun çoğunu çözer.
Anlam ilişkisi sorularında seçenekleri şu sırayla eleyin: yazılış aynı mi, kavram aynı mı, kavram zıt mı.
Deyim, atasözü ve özdeyişi ayırmak için cümlenin tam bir yargı cümlesi olup olmadığına bakın; yargı varsa özdeyiş söz konusudur.
Metin sorularında cümleyi okumadan önce paragrağın konusunu bir cümleyle tahmin edin; bu tahmin bağlamı hızlandırır.
Pragmatik anlam sorularında sözcüğün değil konuşma amacının ne olduğuna odaklanın; nezaket ve gönül alma ifadeleri bu başlığın işaretleridir.