Kişilik Kuramları ve Kişilik Nitelikleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu bölümde kişiliğin ne olduğunu, farklı kuramların insanı nasıl ele aldığını ve kişiliği konu alan temel kavramları öğreneceksin. Kuramları karşılaştırarak bireyi bütüncü bir biçimde anlamayı hedefliyoruz.

Ön bilgi

Kişilik, bir bireyi diğerlerinden ayıran düşünme, duygu ve davranış kalıplarıdır. Konuyu anlamak için birkaç temel terimi belirtelim:

• Nitelik: tutarlı davranış eğilimi olarak tanımlanabilen özelliktir.
• Öz saygı: bireyin kendine yönelik genel değerlendirmesidir.
• Öz kavram: kişinin kendisi hakkındaki düşünce ve inançların bütünüdür.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Kişilik zaman içinde görece tutarlı kalan, bireyi kendine özgü kılan düşünme, duygu ve davranış kalıpları bütünüdür. Nitelik kuramı kişiliği birkaç temel nitelik üzerinden betimler ve bu niteliklerle bireyleri karşılaştırır. Psikodinamik kuram ise davranışın altında bilinçdışı etkilerin ve içsel çatışmaların işlediğini savunur. Beşerci yaklaşım insanı özgür irade ve kendini gerçekleştirme eğilimi olan bir birey olarak görür. Sosyal-bilişsel kuram kişiliğin kişinin inançları ile çevresel koşulların karşılıklı etkileşimiyle şekillendiğini vurgular.

Basit örnek

İki kardeş aynı evde büyürken biri kalabalık ortamı severken diğeri sakin ortamı tercih eder. Nitelik kuramı bu farkı dışa dönüklük ile içe dönüklük gibi temel nitelikler üzerinden açıklar ve davranıştaki tutarlı eğilimleri betimlemeye çalışır.

Adım adım çözüm

Bir kişilik açıklamasını değerlendirirken şu sırayı izle: önce davranıştaki tutarlı eğilimi belirt, ardından bu eğilimi hangi yaklaşımla açıklayabileceğini kararlaştır, sonra kuramın vurguladığı temel kavramı yaz, en sonunda farklı yaklaşımları karşılaştırarak yorumunu destekle.

İleri örnek

Bir öğrenci bir konuyu çalıştıktan sonra ben beceremem diye düşünmek yerine doğru çalıştığımda başarabileceğime inanıyorsa yeni zorluklara daha açık davranır. Buradaki inanç, bireyin kendi yeteneğine duyduğu güç yani öz yetkinlik inancıyla ilgilidir ve kişiliğin nasıl işlediğini sosyal-bilişsel açıdan yorumlamamıza yardım eder.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo kişilik sürecindeki temel kavramları karşılaştırır:

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata kişiliği değişmez ve tamamen sabit sanmaktır; oysa kişilik görece tutarlıdır ve deneyimle biraz değişebilir. Nitelikleri kesin sınırlarla düşünmek de yanıltıcıdır çünkü nitelikler bir eğilim yelpazesinde yer alır. Kuramları birbirinin yerine tek doğru saymak yerine farklı sorulara odaklandıklarını görmek gerekir.

Özet

Kişilik, bireyi kendine özgü kılan ve zaman içinde görece tutarlı olan düşünme, duygu ve davranış kalıpları bütünüdür. Nitelik kuramı kişiliği temel nitelikler üzerinden betimler, psikodinamik kuram bilinçdışı etkileri öne çıkarır, beşerci kuram özgür irade ve kendini gerçekleştirmeyi vurgular, sosyal-bilişsel kuram ise kişinin inançları ile çevrenin karşılıklı etkisini ele alır. Öz saygı, öz kavram ve öz yetkinlik inancı kişiliği anlamada yardımcı kavramlardır. Bu bölümde kişilik kuramlarını ve temel kavramları karşılaştırmalı olarak inceledik.

Kendini dene

Kendinde güçlü hissettiğin iki niteliği seç; bunları nitelik kuramı açısından tanımla ve aynı nitelikleri beşerci ya da sosyal-bilişsel açıdan nasıl yorumlayabileceğini yaz.