Bellek Süreçleri ve Hatırlama

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu bölümde bilginin belleğe nasıl alındığını, nasıl tutulduğunu ve gerektiğinde nasıl hatırlandığını öğreneceksin. Belleğin aşamalarını ve unutmanın nedenlerini günlük yaşamın somut örnekleriyle ayırt etmeyi hedefliyoruz.

Ön bilgi

Bilgi, alış olarak kodlanır, depolanır ve gerektiğinde geri çağrılırda belleğin temel görevini oluşturur. Konuyu anlamak için üç temel terimi belirtelim:

• Kodlama: bilginin belleğe alınmak üzere anlamlandırılarak çevrilmesidir.
• Depolama: bilginin bellekte saklı tutulmasıdır.
• Geri çağırma: saklanan bilginin gerektiğinde yeniden çağrılıp kullanılmasıdır.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Bellek üç aşamalı olarak çalışır. Duyusal bellek duyulara gelen bilgiyi saniyelerle sınırlı olarak tutar, sonra içinden ilgi çeken bölüm kısa süreli belleğe aktarılır. Kısa süreli bellekte bilgi kapasitesi ve süresi sınırlıdır; buradaki bilgi tekrarlanırsa uzun süreli belleğe yerleşir. Uzun süreli bellek içinde doğrudan yaşanmış olayları tutan otobiyografik bellek, gerçeklere ilişkin bilgileri tutan anlamsal bellek ve bisiklet sürmek gibi becerileri tutan yordamsal bellek yer alır. Hatırlama bilgiyi içsel olarak çağırmak, tanıma ise önceden karşımıza çıkan bilgiyi saptamaktır. Unutma ise zamanla solma, önceki ve sonraki bilgilerle araya girme ya da hatırlamayı gerektiren ipucuna ulaşamama yüzünden oluşur.

Basit örnek

Bir numarayı doğrudan çevirmek için duyduğun anda kâğıda yazarsan bu bilgi kısa süreli bellekte tutulur; birkaç kez tekrar edip sonra aradan birkaç gün geçtikten sonra hâlâ hatırlıyorsan bilgi uzun süreli belleğe aktarılmış demektir.

Adım adım çözüm

Bir bilginin nasıl akıbetini değerlendirirken şu sırayı izle: önce bilginin hangi duyuyla alındığını belirt, ardından dikkatle kısa süreli belleğe taşınıp taşınmadığını değerlendir, sonra tekrar ve anlamlandırma ile uzun süreli belleğe geçip geçmediğini yaz, en sonunda geri çağırma ihtiyacını ipuçlarıyla destekle.

İleri örnek

İki konuyu peş peşe çalışan bir öğrenci, ikinci konuyu çalıştıktan sonra birincisini hatırlamakta güçlük çekebilir. Burada yeni bilgi, önceki bilgiyi gölgeleyerek hatırlamayı zorlaştırır ve bu durum geriye dönük etkileşim örneğidir. Sıralı çalışma planı ve ara molalar bu ritmi azaltarak hatırlamayı destekler.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo belleğin aşamalarını ve bilgi türlerini karşılaştırır:

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata belleği tek bir kutu gibi görmektir; oysa bilgi duyusal kayıttan uzun süreli hafızaya kademeli geçer. Hatırlamayı tanımayla eşitlemek de yaygındır, hâlbuki tanıma verilen seçenekler arasında doğru olanı saptamak olduğu için genellikle daha kolaydır. Unutmanın yalnızca zayıflık değil aynı zamanda etkileşim ve çekişme sonucu da olduğunu unutmamak gerekir.

Özet

Bellek bilgiyi sırasıyla duyusal bellek, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek aşamalarından geçirir. Kodlama, depolama ve geri çağırma bu sürecin üç temel işlemidir. Uzun süreli bellek otobiyografik, anlamsal ve yordamsal bilgileri içerir. Hatırlama bilgiyi içsel çagırıştırır, tanıma ise seçenekler arasında saptamayı kolaylaştırır. Unutma ise zamanla solma, önceki ve sonraki bilgilerle çatışma ya da ipucuna ulaşamama nedeniyle ortaya çıkar. Bu bölümde bellek süreçlerini günlük örneklerle ele aldık.

Kendini dene

Üç aşamalı belleği düşün: dün öğrendiğin bir bilgiyi seç; bu bilgi hangi belleğe gitti ve kalıcı olması için nasıl tekrar ve anlamlandırma yaptığını kısaca yaz.