Tolerans ve Ölçüm Kontrolü

Konu Anlatımı

Tolerans ve Ölçüm Kontrolü

Tolerans ve Ölçüm Kontrolü konusu, meslek-metal dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda bir parçanın ölçüsünün neden tek bir değerle değil, bir aralıkla tanımlandığını ve bu aralığın iki ayrı kararla belirlendiğini göreceğiz. Sınıf numarası aralığın genişliğini, temel sapma harfi ise aralığın nominal ölçüye göre yerini belirler. İki karar bir araya geldiğinde mil ile delik arasında boşluk mu, çekme mi oluşacağı kesinleşir.

Ölçüm tarafında kabul kararının nasıl verildiğini işleyeceğiz. GO ve NO-GO gövde mantığı, komparatörle sapma ölçümü, sinüs tezgâhı ve açılı blokla açı ölçümü, ölçüm gücünün değerlendirilmesi ve kontrol planının kurulması bu bölümün çerçevesini oluşturur. Amaç, ölçüm sonucunu bir karara dönüştüren kuralları öğrenmektir.

Ön Bilgi

Bağlama, aynı adı taşıyan iki ölçün birbirine göre ilişkisidir: bir milin çapı ile bir deliğin çapı. Her iki ölçüde de bir tolerans bandı vardır; bandın nominal çizgiye en yakın kenarına temel sapma denir. Temel sapmanın yönü, iki parça arasında daima boşluk bırakıp bırakmayacağını belirler.

Ölçümde mutlak değer ile göreli değer ayrımı önemlidir. Mutlak ölçümde alet ölçülen uzunluğu kendisi gösterir; karşılaştırmalı ölçümde alet önce bilinen bir referansa göre ayarlanır, sonra parçanın o referansa göre farkı okunur. Atölye ve kalite kontrolünde verilen kararların büyük bölümü karşılaştırmalı ölçümden gelir.

Basit Örnek

Nominal çapı 25 mm olan bir delik H7 ile, aynı nominal ölçüdeki bir mil ise h6 ile verilmiş olsun. H harfi delikte alt sınırı sıfıra çektiği için deliğin en küçük değeri nominal ölçüye eşittir; h harfi milde üst sınırı sıfıra çektiği için milin en büyük değeri de nominal ölçüye eşittir. Bu iki bant üst üste binmez, aradaki fark montaj sırasında boşluk olarak kalır.

İleri Örnek

Aynı yuvaya mil olarak g6 verilirse g harfi milin üst sapmasını eksi yöne çeker; mil en büyük hâlinde bile deliğin en küçük hâlinden küçük kalır ve montaj kolaylaşır. Buna karşılık aynı yuva k6 mil ve E7 delik olarak planlanırsa en büyük mil en büyük delikten büyük olur; parçalar ısı transferi ve titreşim altında sabit birleşir. Görüldüğü gibi tolerans mantığı değişmez, yalnızca bandın konumu değişir.

Adım Adım Çözüm

1. Nominal ölçüyü ve yüzeyin taşıdığı işlevi belirle.
2. Bandın genişliğini sınıf numarasından, konumunu temel sapma harfinden seç.
3. En büyük mil ile en küçük deliği karşılaştırıp bağlama tipini yaz.
4. Kontrol yöntemini, kullanılacak aleti ve gövde tipini belirle.
5. Kabul sınırını, numune sıklığını ve kontrol planını yaz.

Özet ve Kendini Dene

Tolerans sınıfı bandın genişliğini, temel sapma harfi bandın yerini belirler; ikisi birlikte bağlamayı ve kabul sınırını verir. Ölçümde gösterge sapmayı, gövde mantığı uygunluğu kanıtlar. Kendini dene olarak, aynı nominal ölçüde H7/h6 ile k6/E7 bağlamalarını çizip hangisinde montaj kolaylığı, hangisinde çekme beklediğini gerekçesiyle yazınız.

Karşılaştırma Tablosu: Bağlama Tipleri ve Harf Kombinasyonları

Karşılaştırma Tablosu: Ölçüm Yöntemleri ve Kullanım Alanları

Sık Yapılan Hatalar

Sınıf numarasının bağlamanın cinsini belirlediğini sanmak. Sınıf bandın genişliğini, sapma harfi ise bağlama tipini belirler; ikisi birbirinin yerine geçmez.

h harfini milde sıfır üst sapmadan çok tam sıfır olan alt sapma sanmak. Milde h üst sapmanın sıfır olduğunu, delikte H ise alt sapmanın sıfır olduğunu gösterir.

NO-GO gövdeyi aşınma payı vererek büyük yapmak. Gövde sınır değerinin ötesine geçerse yanlış kabul kararı doğar, aşınma payı yalnız GO gövdeye verilir.

Komparatörü kalibre edilmiş mutlak bir alet gibi kullanıp kadran okumasını doğrudan ölçü kabul etmek. Gösterge bilinen bir referansa göre sıfırlanır ve yalnız sapmayı gösterir.

Sıcaklığı dengelenmemiş bir parçadan okuma almayı sıradan bir ölçüm gibi görmek. Isıl denge oluşmadan alınan değer, referanstan kayma gösterir ve karar yanlış çıkar.

Özet ve Kendini Dene

Konu üç ana eksende ilerler: toleransın yazılması, ölçümün yapılması ve kararın verilmesi. Tolerans tarafında sınıf numarası genişliği, sapma harfi konumu verir; bağlama tipi en büyük mil ile en küçük delik karşılaştırılarak bulunur. Ölçüm tarafında mutlak ve karşılaştırmalı ölçüm ayrımı, göstergeyle çalışma ve açı ölçüm yöntemleri ele alınır. Karar tarafında gövde mantığı, koruma bandı, ölçüm gücü ve kontrol sıklığı bulunur. Kendini dene: aynı nominal ölçüde bir delik için H7 ve k6/E7 seçeneklerini karşılaştırıp hangisinin ölçümü zorlaştırdığını gerekçesiyle yazınız.