Üç Temel Akıl Yasası

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste mantığın temelini oluşturan üç akıl yasasını öğreneceksiniz. Özdeşlik, çelişmezlik ve üçüncü çıkarım yasalarının ne demek olduğunu ve gündelik düşüncedeki karşılıklarını göreceksiniz. Ayrıca bu yasaları kullanarak çelişen iddiaları ayırt etmeyi ve tartışmalarda tutarlı düşünmeyi öğreneceksiniz.

Ön bilgi

Mantık, düşüncenin kurallarını inceler ve bu kuralların en temel olanlarına akıl yasası denir. Bu yasalar o kadar temeldir ki onlarsız hiçbir tutarlı düşünce mümkün olmaz. Gündelik hayatta farkında olmadan bu yasalara uyarız; örneğin bir şeyin hem öyle hem böyle olamayacağını içgüdüsel olarak biliriz. Bu yasaları bilinçli olarak öğrenmek, düşüncemizi denetlenebilir kılar.

• Özdeşlik: her şey kendisiyle aynıdır.
• Çelişmezlik: bir şey aynı anda hem doğru hem yanlış olamaz.
• Üçüncü çıkarım: doğru ile yanlış arasında üçüncü yol yoktur.
• Çelişki: birbirini doğrudan dışlayan iki önerme.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Özdeşlik yasası her nesnenin ve her kavramın kendisiyle özdeş olduğunu, yani A'nın A olduğunu bildirir. Çelişmezlik yasası aynı anda ve aynı anlamda bir şeyin hem doğru hem yanlış olamayacağını söyler; yani A ve A değil aynı anda doğru olamaz. Üçüncü çıkarım yasası ise bir önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu, bu ikisi arasında bir üçüncü doğruluk değeri bulunmadığını belirtir. Çelisen önermeler birbirini doğrudan dışlar; bu durumda biri doğruysa diğeri yanlıştır. Bu yasalar düşünce, dil ve varlık düzleminde işleyen evrensel ilkeler olarak kabul edilir.

Basit örnek

Yarın sınav var ve yarın sınav yok demek bir çelişkidir; ikisi aynı anda ve aynı anlamda doğru olamaz. Çelişmezlik yasası bize bu iki iddiadan en az birinin yanlış olduğunu söyler. Gördüğünüz gibi yasa, gerçeğin hangisi olduğunu söylemeyebilir ama ikisinin birlikte doğru olamayacağını kesin olarak bildirir; bu da tutarlı düşünmenin ilk adımıdır.

Adım adım çözüm

Bir tartışmayı bu yasalara göre denetlemek için şu adımları izleyin. İlk olarak her iddianın aynı anlamda ve aynı yönde mi değerlendirildiğinden emin olun. Ardından birbiriyle çelişen iddiaları işaretleyin; ikisi aynı anda doğru olamaz. Sonra her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu, üçüncü bir durum olmadığını kabul edin. Böylece söylev ve yazında tutarsız iddiaları ayıklayın.

İleri örnek

Biri bir olgu hem yaşandı hem yaşanmadı diyebilir; bu ifade farklı yönlerden bakıldığında kafa karıştırıcı görünür. Ancak aynı yönden ve aynı anda değerlendirildiğinde böyle bir iddia çelişmezlik yasasını ihlal eder. Üçüncü çıkarım yasası ise bu iddianın ya doğru ya yanlış olduğunu, arada bir belirsiz doğruluk değeri olmadığını belirtir. Bu nedenle belirsizlik önermeye değil, onun doğruluğunu bilmediğimize işaret eder.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo üç akıl yasasını söyledikleri şey ve örnekleri açısından karşılaştırır.

Sık yapılan hatalar

Sık yapılan hatalardan biri çelişmezliği yanlış anlamaktır; aynı anda ve aynı anlamda hem doğru hem yanlış olamaz der, farklı yönlerden bakılan durumlar bu yasayı çiğnezmiş olmaz. Bir diğer hata üçüncü çıkarımı belirsizlikle karıştırmaktır; bir şeyi bilmiyor olmak arada üçüncü bir doğruluk değeri olduğunu göstermez. Ayrıca yasalardan doğrudan ahlak çıkarılacağını sanmak da yaygın bir yanılgıdır.

Özet

Üç temel akıl yasası düşünmenin temelini oluşturur ve Aristotelesçi mantığın çekirdeğidir. Özdeşlik her şeyin kendisiyle özdeş olduğunu, çelişmezlik aynı anda bir şeyin hem doğru hem yanlış olamayacağını, üçüncü çıkarım ise doğru ile yanlış arasında bir yol olmadığını bildirir. Bu yasalar tartışmalarda tutarlılığı sağlar, çelişen iddiaları ayırt etmemize ve net düşünmemize yardım eder. Her iddiayı bu üç ilkeye göre denetleyerek düşüncemizi daha sağlam temele oturtabiliriz.

Kendini dene

Bir tartışmada karşındakinin söylediği iki cümleyi alıp birbiriyle çelişip çelişmediğini kontrol etmen ve çelişmiyorsa nedenini açıklaman isteniyor. Sonucu üç akıl yasası bağlamında yaz.