11. SınıfMantık
Mantık · 11. Sınıf · MANTIK ÇEŞİTLERİ VE UYGULAMALARI
Bu derste dil ile düşünce arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin mantık üzerindeki etkisini inceleyeceğiz. Bir metnin hangi kelimeleri belirsiz, hangi gerekçeleri açık tuttuğunu fark edeceksiniz. Ayrıca edebiyat alanındaki bir metni eleştirel olarak okurken hangi mantık araçlarını kullanacağınızı öğreneceksiniz.
Düşünce dilin içinde biçimlenir; bir kavramı net tanımlamak çıkarımın gücünü doğrudan etkiler. Kelimeler bazen birden fazla anlam taşır ve bu durum tartışmayı yanlış çerçeveye sokabilir. Bu nedenle metni okumadan önce kelimelerin anlam alanını belirlemek gerekir.
Belirsizlik bir sözcüğün bağlama göre farklı karşılık bulmasıdır ve çıkarımı zayıflatır. Çok anlamlılık ise tek sözcüğün birden fazla anlam taşımasıdır. Örtük öncül yazılmadığı hâlde çıkarımı ayakta tutan dayanaktır ve açığa çıkarılmadığında tartışma sağlıklı yürümez. Tanım bir kavramın sınırlarını çizer. Değer yüklü dil bir şeyi tarif ederken aynı anda onu olumlu ya da olumsuz yargılar. Eleştirel okuma ise metni yalnız anlamakla kalmayıp dayanaklarını da sınama etkinliğidir.
Bu kitap çok ağır biçimindeki cümlede ağır sözcüğü ya kilo ya da anlaşılma zorluğu anlamına gelebilir. Okuyucu hangi anlamı seçerse metnin değerlendirmesi de değişir. Bu yüzden bir metni değerlendirmeden önce hangi anlamın kastedildiğini belirlemek gerekir.
Bir metni eleştirel okumak için beş adım izlenir. Birincisi metnin konusunu ve savını bir cümlede yazın. İkincisi dayanaklarla sonucu ayırın. Üçüncüsü yazılmamış ama gerekli gördüğünüz öncülleri belirtin. Dördüncüsü belirsiz sözcüklerin anlamını bağlama göre sabitleyin. Beşincisi metnin kendini tutup tutmadığını ve sonucun dayanağı aşıp aşmadığını değerlendirin.
Bir öyküde karakterin verdiği kararı metnin sonuçlarına bağlayarak inceleyelim. Karar, karakterin daha önce kurulan bir tutumla çelişiyorsa tutarsızlık söz konusudur. Ancak tutarlılık her zaman gerektiren bir ölçüt değildir; kararın metin içindeki başka gerekçeleri de vardır. Bu nedenle metni yargılarken çıkarımın yanı sıra bağlamı da göz önünde tutmak gerekir.
Aşağıdaki tablo eleştirel okumada kullanılan temel araçları ve işlevlerini gösterir.
| Araç | Ne yapar | Eleştirel okumadaki yeri |
|---|---|---|
| Belirsizlik ayıklama | Anlam alanını belirler | Çerçeveyi sağlamlaştırır |
| Örtük öncül | Yazılmamış dayanağı çıkarır | Çıkarımın gerekçesini gösterir |
| Tanım kurma | Kavramın sınırını çizer | Tartışmayı netleştirir |
| Değer yüklü dili ayırt etme | Tarife yargı karıştığını gösterir | Dayanağı nötr sınamayı sağlar |
| Tutarlılık denetimi | Kendini yinelemeyi arar | Çelişkili çıkarımları yakalar |
| Bağlam değerlendirmesi | Tarih ve kültür alanını okur | Yorumu destekleyen dayanak verir |
| Dayanak sınama | Sonucu gücünce kısıtlar | Genellemeyi denetler |
| Karşı okuma | Ters yönde dayanak arar | Önyargılı sonucu çürütür |
En sık yapılan hata metni yalnızcaymadan okuyup dayanaklarını sınamayı atlamaktır. Bir başka hata, belirsiz bir sözcüğü kendi anlamına göre sabitleyip çıkarımı ona göre kurmaktır. Ayrıca metnin kendisinde örtük kalan gerekçeyi fark etmeden sonucu kabul etmek de doğruluk denetiminden kaçmaktır.
Dil düşünceyi biçimlendirir ve belirsizlik çıkarımı zayıflatır. Eleştirel okuma, metni anlamayla birlikte dayanağını da sınar. Örtük öncüller, değer yüklü dil ve tutarlılık sorunları bu sınama için temel araçlardır. Edebiyat alanında da aynı araçlar, metnin gerekçesini ve sınırını görmeye yardım eder.
Bugün okuduğun bir haber ya da öykü seçip savını bir cümlede yaz. İçindeki dayanakları ayır ve yazılmamış bir öncül varsa belirt. Belirsiz bir sözcük bulup hangi anlamı seçtiğini açıkla. Sonra sonucun dayanağı aşıp aşmadığını değerlendir.
Bu derste dil ile düşünce arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin mantık üzerindeki etkisini inceleyeceğiz. Bir metnin hangi kelimeleri belirsiz, hangi gerekçeleri açık tuttuğunu fark edeceksiniz. Ayrıca edebiyat alanındaki bir metni eleştirel olarak okurken hangi mantık araçlarını kullanacağınızı öğreneceksiniz. Düşünce…
Metni anlayıp geçmek: Yalnızca ne denildiğini çözümlemek yetmez; dayanaklarını sınamadan kabul edilen çıkarım denetlenmemiş bir çıkarımdır ve kusurları görünmez kalır. Belirsizliği kendi anlamına göre sabitlemek: Bir sözcüğü kendi seçtiğiniz tek karşılıkta okumak, asıl tartışılan anlamı gözden kaçırır ve metne…
Eleştirel okuma = Anlama + Dayanak sınama · Örtük öncül = Yazılmamış dayanak · Belirsizlik = Birden fazla anlam alanı · Tutarlılık = Çelişki olmaması
Dil ile düşünce arasındaki ilişkiyi açıklar Belirsiz ve çok anlamlı sözcükleri ayırt eder Örtük öncülü çıkarımda belirler
Dil ile düşünce arasındaki ilişkiyi en iyi hangisi açıklar?
Doğru cevap: A) Düşünce dilin biçimlendirdiği yapıdır
Düşünce dilin biçimlendirdiği kavramı Mantık, Dil ve Edebiyatta Eleştirel Okuma konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde belirsizlik vardır?
Doğru cevap: D) Bu susturucu çok sessiz
Bu susturucu çok kavramı Mantık, Dil ve Edebiyatta Eleştirel Okuma konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Belirsizliği kendi anlamına göre sabitlemek neye yol açar?
Doğru cevap: D) Metinde olmayan bir yargı yüklenir
Metinde olmayan bir kavramı Mantık, Dil ve Edebiyatta Eleştirel Okuma konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Mantık için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Mantık, Dil ve Edebiyatta Eleştirel Okuma konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç