Çevre ve İnsan İlişkisi

Konu Anlatımı

Çevre ve İnsan İlişkisi

Çevre ve İnsan İlişkisi konusu, felsefe dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda insanın doğayla kurduğu ilişkinin felsefi temellerini ele alacağız. Doğayı bir nesne olarak gören anlama ile doğayı kendi başına değerli sayan anlama arasındaki farkı, çevre sorunlarının neden yalnızca teknik mesele olmadığını gösterecek.

Ayrıca çevre sorunlarının bilgi kuramsı boyutunu inceleyeceğiz. Çevresel veri elde etmek, bu veriyi yorumlamak ve yorumdan bir değer yargısına ulaşmak birbirinden farklı adımlardır. Bu adımların atlanması, yanlış politika ve yanlış tercihlerin temelidir.

Son olarak sorumluluk, adalet ve zaman ölçeği kavramları üzerinden bir karar analizi çerçevesi kuracağız. Bu çerçeve, öğrencinin karşısına geldiği her çevre tartışmasında argüman üretmesini sağlar.

Ön Bilgi

Yunan felsefesinde doğayı göstermek için physis, insan düzenini göstermek için nomos kavramları kullanılırdı. Bu ayrım, doğayı açıklama ile düzenleme arasındaki farkı başlangıçtan işaret eder. İlk doğa filozofları, doğadaki olayları mitolojik destanlara değil akıl yürütme ile açıklamaya çalıştı.

Doğa ile kültür arasındaki sınır, aslında ne tamamen keskin ne de tamamen yoktur. İnsan doğayı dönüştürürken doğanın kurallarıyla karşılaşır; bu karşılaşma, ilişkiyi basit bir egemenlik ya da boyun eğme değil sürekli bir müzakere hâline getirir.

Modern dönemde doğa üzerindeki hâkimiyet düşüncesi güçlendi. Francis Bacon, doğaya hizmet etmekle onu yenmenin farklı olduğunu söylerken de bilimin gücünü vurguladı. René Descartes ise hayvanları hareketi mekanik ilkelerle açıklayan bir düşünceyi benimsedi. Bu iki yaklaşım, sonraki yüzyıllardaki bütün çevre tartışmalarının zemini hazırladı.

Basit Örnek

Bir kasabada kurulması planlanan yeni bir yol, kasabanın içinden geçerek on iki adet meşe ağacını kesmektedir. Kasaba halkı ağaçların kesilmemesi için alternatif güzergâh önermiştir. Uzmanlar, alternatif güzergâhın maliyetinin yüzde kırk fazla olduğunu bildirmiştir.

Bu örnekte ağaçların kesilip kesilmeyeceği, yalnızca teknik bir hesap sorusu değildir. Soru şudur: kasabanın ulaşım ihtiyacı, ağaçların varlık değeri karşısında hangi ölçüyle dengelenecektir? Ağaçların kesilmemesi, yalnızca kamunun parasına değil, ağaçların kendi var oluş biçimlerine de ilişkin bir karardır. Bu yüzden karar, ahlaki bir gerekçe taşımak zorundadır.

İleri Örnek

Bir bölgede kurulacak hidroelektrik santrali, yüzlerce ailin elektrik ihtiyacını karşılayacak ve aynı zamanda geniş bir vadiyi su altında bırakacaktır. Santralin yıllık üretimi, bölgedeki ulaşımın elektrik tüketiminin çok üzerindedir. Buna karşılık vadi, bölgenin en eski yerleşim alanıdır ve orada yaşayanlar geçimlerini tarımdan sağlar.

Bu örnekte karar, elektrik üretimi ile kültürel ve ekonomik bir yerleşimin korunması arasındadır. Felsefi soru, hangi değerin hangi ölçüyle önceliklendirileceğidir. Burada üç ayrı ölçüt devreye girer: doğrudan fayda ölçütü, ilkesel (kendisi için değer) ölçüt ve adalet ölçütü. Yerleşim yerinden sürülen insanların zarar görme düzeyi, adalet ölçütünde belirleyici olur.

Ayrıca zaman ölçeği devreye girer: elektrik üretimi bugün başlar ve uzun yıllar sürer, oysa vadinin kültürel karakteri tek bir kuşakta geri dönüşsüz biçimde bozulabilir. Bu asimetri, kararın gelecek kuşakların çıkarını da gündeme getirir.

Adım Adım Çözüm

1. Adım 1: Kararın ne olduğunu tek cümleyle yazın. Hangi eylem seçenekleri söz konusu?
2. Adım 2: Her seçeneğin doğrudan ve dolaylı faydalarını, zararlarını ve etkilenen grupları listeleyin.
3. Adım 3: Etkilenen grupları sayım düzeyine göre ayırın: yerel, ulusal, küresel ve gelecek kuşaklar.
4. Adım 4: Her seçenek için araçsal değeri, öz değeri ve adalet sonucunu ayrı ayrı puanlayın.
5. Adım 5: En güçlü itirazı belirleyin ve kendi önerinizi o itiraza yanıt verecek biçimde gerekçelendirin.

Özet ve Kendini Dene

Çevre ve insan ilişkisi, doğanın statüsüne ilişkin bir kararı içerir. Doğayı araç olarak görmek, sorunları yalnızca kaynak yönetimiyle sınırlar; öz değeri kabul etmek ise sorunu ahlaki bir alana taşır. Bir çevre kararı üç eksende değerlendirilmelidir: doğrudan fayda, öz değer ve adalet. Buna dördüncü bir eksen olarak zaman ölçeği eklenir; bugünkü fayda ile geleceğin maliyeti aynı ölçekte karşılaştırılamaz.

Kendini dene: bir yakın çevren için kısa süreli bir düzenleme öner. Önerinin hangi değerleri koruduğunu, kimin zarar gördüğünü ve geleceğe ne bıraktığını yaz. Sonra önerini, aşağıdaki karşılaştırma tablosundaki ölçütlerle yeniden değerlendir.

Karşılaştırma Tablosu: Doğanın Statüsüne İlişkin Felsefi Yaklaşımlar

Sık Yapılan Hatalar

Çevre sorunlarının yalnızca bilimsel ve teknik problemler olduğu düşünülür. Oysa sorunun nasıl çözüleceği ahlaki ve siyasal kararlara bağlıdır.

Doğayı yalnızca insanın kullanacağı kaynak sayan araçsal bakış eleştirilmeden kabul edilir. Bu bakış, doğanın öz değerini görmeyi engeller.

Teknolojik bir çözüm bulunduğu için sorunun çözülmüş sayıldığı düşünülür. Oysa çözümün kabulü ve paylaşımı ayrıca ahlaki değerlendirme gerektirir.

Çevre adaleti sorusu, yalnızca ülkeler arası bir konu sanılır. Oysa aynı ülke içindeki gelir ve sağlık eşitsizlikleri de çevresel yükü eşitsiz dağıtır.

Sürdürülebilirlik, gelecekte her şeyin aynen korunacağı anlamına gelen bir durum sanılır. Bu yanlış anlama, uygulanabilir hedeflerin belirlenmesini engeller.

Özet ve Kendini Dene

Çevre ve insan ilişkisi yalnızca bir kaynak yönetimi sorunu değildir; doğanın statüsüne ilişkin ahlaki ve bilgi kuramsal bir kararı içerir. Bir çevre kararını değerlendirirken kimin yararına çalıştığını, kararın hangi kuşakları etkilediğini ve çevresel yükün nasıl paylaşıldığını sorgulamak gerekir. Sürdürülebilirlik, bu üç soruya da olumlu yanıt arayan bir ilkedir.