Çevre Etiği (İnsan Merkezci Etik, Canlı Merkezci Etik, Çevre Merkezci Etik)

Konu Anlatımı

Çevre Etiği (İnsan Merkezci Etik, Canlı Merkezci Etik, Çevre Merkezci Etik)

Çevre Etiği (İnsan Merkezci Etik, Canlı Merkezci Etik, Çevre Merkezci Etik) konusu, felsefe dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda çevre etiğinin üç temel yaklaşımını karşılaştıracağız. İnsan merkezci etik, doğayı insanın hizmetinde bir kaynak olarak görür. Canlı merkezci etik, canlının kendisine değer verir. Çevre merkezci etik ise tek tek canlıların değil, yaşamın bütününün değerli olduğunu savunur.

Her yaklaşımın kuramsal dayanağını, güçlü yanlarını ve karşılaştığı itirazları inceleyeceğiz. Bir yaklaşımı savunmak, onu diğerlerini yok saymaz; tersine, hangi durumda hangisinin daha güçlü olduğunu bilmek gerekir.

Bunun yanında sorumluluğun ölçeğini ele alacağız: bireysel, kurumsal ve uluslararası sorumluluk. Bir kuramın yeterliliği, sorumluluğu kime ve hangi düzeyde yüklediğiyle ölçülür.

Ön Bilgi

Çevre etiğinin kurumsal gelişimi 20. yüzyılın ikinci yarısında hızlanmıştır. Aldo Leopold toprak etiğini ortaya koyarken, doğayı parça parça korumak yerine bütün ilişkilerin bütünlüğünü gözeten bir düşünce benimsemiştir.

William White, çevre etiğini akademik bir alan olarak gündeme getiren önemli bir çalışma yapmıştır. Bu çalışma, çevrenin yalnızca korunacak bir alan değil, üzerinde düşünülecek bir sorun olduğunu göstermiştir.

Rachel Carson, kimyasalların doğayı tahribat ettiğini ortaya koyarak geniş kitlelere ulaşmış ve çevre bilincinin oluşmasında belirleyici olmuştur. John Muir ise doğanın korunması gerektiğini, doğanın yalnızca insana ait olmadığını savunmuştur.

Basit Örnek

Bir bahçıvan, bahçesindeki gül ağacının yapraklarının sarardığını fark eder. Ağacı sulamak yerine, sararma nedeniyle ilaç püskürtmeyi ve ağacı kökünden sökerek yeniden dikmeyi önerir. Soru şudur: bu öneri hangi etik yaklaşıma dayanır?

Ağacı söküp yeniden dikmek, ağacı tek başına değil bir nesne olarak gören bir düşüncedir. Ağacın kökü ve çevresindeki toprakla kurduğu ilişki göz ardı edilir. Bu, çevre merkezci bir düşünceden çok araçsal bir yaklaşıma yakındır. Buna karşılık ağacın kök sistemini korumaya yönelik bir çözüm, canlı merkezli ve çevre merkezci bir düşünceye dayanır.

İleri Örnek

Bir orman yolu yapılması, bölgedeki iki yaban hayvanı türünün yaşam alanını bölmektedir. Uzman raporları, yolun bölgedeki avcılık gelirini artıracağını ve orman yangını riskini görece azaltacağını göstermektedir. Buna karşılık iki türün nüfusu, korunan bir bölgede istikrarlı biçimde artmaktadır.

Bu örnekte üç yaklaşım farklı sonuçlara varır. İnsan merkezci etik, avcılık geliri ve yangın riskinin azalması gerekçesiyle yolu onaylar. Canlı merkezci etik, iki türün bireysel yaşam hakkını esas alarak yola itiraz eder. Çevre merkezci etik ise popülasyonların bir parçası olduğu bütünün bütünlüğünü sorar ve yolun parçalanma etkisine odaklanır.

Üç yaklaşımın farklı sorulara yanıt vermesi, hangisinin doğru olduğunu göstermek; her birinin hangi ölçütü görünür kıldığını gösterir. Aynı veri seti, üç farklı ahlaki çerçeveyle farklı değerlendirmelere yol açar.

Adım Adım Çözüm

1. Adım 1: Kararın nesnesini belirleyin: tek bir canlı mı, bir tür mü, bir ekosistem mi?
2. Adım 2: Seçtiğiniz nesneye, ilgili yaklaşımın verdiği statüyü atayın.
3. Adım 3: Her yaklaşımın gerekçesini bir cümleyle yazın ve karşıt görüşü belirleyin.
4. Adım 4: Kararın hangi yaklaşımda gerekçelendirilebildiğini ve hangisinde zorlandığını not edin.
5. Adım 5: Sonuca ulaşırken hangi yaklaşımın baskın olduğunu açıklayın ve bu seçimin gerekçesini belirtin.

Özet ve Kendini Dene

Çevre etiği, doğanın ahlaki statüsüne ilişkin üç yaklaşımı bir araya getirir. İnsan merkezci etik koruma gerekçesini çıkarla dayandırır. Çevre merkezci etik ise yaşamın bütününü bir birlik olarak ele alır. Bu üç yaklaşım, birbirini dışlayan dogmalar değil tartışmanın uç noktalarıdır.

Kendini dene: kendi çevrenden bir gelişim alanı veya bir atık yönetimi kararı seç. Bu kararı üç yaklaşımın gözünden ayrı ayrı değerlendir ve hangi yaklaşımın kararı en güçlü biçimde gerekçelendirdiğini yaz.

Karşılaştırma Tablosu: Üç Çevre Etiği Yaklaşımı

Sık Yapılan Hatalar

Canlı merkezcilik ile çevre merkezciliğin aynı yaklaşım olduğu düşünülür. Oysa ilk ölçüt canlının kendisi, ikinci ölçüt ise yaşamın bütünüdür.

Çevre merkezcilik, insanın hiçbir değeri olmadığını savunduğu sanılır. Oysa bu yaklaşım, insana bütün içinde özgün bir yer verir.

Ahlaki yükümlülüğün yasal yaptırımla aynı olduğu düşünülür. Yasa uyumlu davranış, ahlaki olarak doğru davranış anlamına gelmez.

Sorumluluğun yalnızca bireye ait olduğu savunulur. Bu durumda yapısal nedenler görünmez hâle gelir ve birey suçlanır.

Kuramsal tartışmaların doğada hiçbir karşılığı olmadığı düşünülür. Oysa her kuram, bir tutumun meşrulaştırılmasına hizmet eder.

Özet ve Kendini Dene

Çevre etiğinin üç temel yaklaşımı, doğayı farklı statülerde konumlandırır. İnsan merkezci etik korumayı çıkara, canlı merkezci etik canlılığa, çevre merkezci etik ise bütüne dayandırır. Bu üç konum, birbirini tamamlayan bir tartışma hattıdır. Sorumluluğun kimin üzerinde olduğu sorusu, yaklaşımdan bağımsız olarak ayrıca ele alınmalıdır.