10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Sözcükte anlamın dört türünü tanıyabilir ve örnek verebilir.
Mecaz anlamı bulma yöntemini uygulayarak bir sözcüğün anlam katmanını belirleyebilir.
Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri örnekleriyle ayırt edebilir.
Deyim, atasözü ve özdeyiş arasındaki farkı açıklayabilir.
Bağlamın anlam üzerindeki etkisini gösterebilir ve anlamı üç katmanla açıklayabilir.
Pragmatik anlamı günlük konuşma örnekleriyle gösterebilir.

Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü güneş anlamında ve gün batırmak biçiminde bu örnektir.
Mecaz anlamı bulmada cümle bozuluyorsa aranan anlam mecazdır, bozulmuyorsa gerçek anlamdır.
Eş anlamlılıkta anlamlar aynı, eş seslilikte ise yazılış aynı ama anlamlar farklıdır.
Atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
Bağlam, yalnız konuşma ortamını değil metnin içindeki çevreyi de kapsar.
Bir sözcüğün anlamı sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam olmak üzere üç katmanla belirlenir.
Nazaket ve gönül alma amacıyla yapılan sözcük seçimleri pragmatik anlam katmanındadır.

Sözcükte anlam türleri: gerçek anlam · mecaz anlam · terim anlam · yan anlam
Mecaz yöntemi: sözcüğü çıkar → yerine gerçek anlamını koy → cümle bozuluyorsa anlam mecazdır
Eş anlamlı örnekleri: okul – mektep · öğretmen – muallim · değerli – kıymetli
Zıt anlamlı örnekleri: sıcak – soğuk · hızlı – yavaş · geniş – dar
Eş sesli örnekleri: yaz (mevsim) – yaz (yazmak) · ak (su) – ak (beyaz) · kök (bitki) – kök (çarpan)
Deyim: kalıplaşmış söz öbeği · Atasözü: öğüt veren tam cümle · Özdeyiş: yargı bildiren kalıplaşmış cümle
Anlam üç katmanı: sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam
Bağlam = sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi / bulunduğu durum
Pragmatik anlam = sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesi (nezaket, gönül alma, hitap)

Mecazda bile gerçek anlamı aramak: Mecaz anlamı bulma yöntemi, sözcüğü çıkarıp gerçek anlamını koymayı ve cümlenin bozulup bozulmadığını denetlemeyi gerektirir.
Eş sesliliği eş anlamlılık sanmak: Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı verir; eş sesli sözcüklerde ise yazılış aynı, anlam farklıdır.
Atasözü ile özdeyişi aynı sanmak: Atasözü öğüt veren tam cümledir, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
Bağlamı yalnız konuşma ortamı saymak: Bağlam, sözcüğün metin içindeki çevresidir ve yazılı metinde de anlamı belirler.
Yan anlamı terim anlamla karıştırmak: Terim anlam bir alana özgüdür; yan anlam ise sözcüğün zamanla kazandığı yeni anlamdır.

Mecaz sorusunda önce sözcüğü cümleden çıkar, sonra yerine gerçek anlamını koy; cümlenin bozulup bozulmadığına bak.
Eş sesli sözcüğün anlamını yalnız bağlam çözebilir; çünkü yazılışları birebir aynıdır.
Atasözü ile özdeyişi ayırmak için tek cümleyle mi öğüt veriyor diye sor.
Bağlam sorusunda cümlenin hemen öncesi ve sonrasına bak; anlam çoğunlukla orada belirir.
Pragmatik anlamı, aynı düşüncenin nazik ve daha doğrudan iki anlatımını karşılaştırarak gör.
Terim anlam ile yan anlamı ayırırken sözcüğün alana mı zamana mı bağlandığına bak.