10. SınıfTarih

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Eğitim ve Sanat Alanlarında Ortaya Çıkardığı Etkiler — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Türkistan’dan taşınan kültür unsurlarının Anadolu’ya aktarım yollarını tespit edebilmek
Türk dilinin Anadolu’da yazılı edebiyat ve bilim dili hâline gelişindeki etkenleri açıklayabilmek
Medrese ve vakıf kurumlarının oluşumunda göçün ve iskânın payını değerlendirebililmek
Selçuklu Anadolu’sunda mimari, halı, çini ve edebiyat alanındaki başlıca örnekleri tanıyabilmek
Eğitim ve sanat geleneklerinin günümüze uzanan etkilerini yorumlayabilmek

Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lügâti’t-Türk adlı eseri, Türk dilinin Arapça harflerle yazılan ilk büyük sözlüğü olarak kabul edilir ve Türk kültürüne dair geniş bir bilgi kaynağıdır.
Ahmet Yesevi’nin XIII. yüzyılda kaleme aldığı Divan-ı Hikmet, Orta Asya Türklerinin inanç dünyasını yansıtan başlıca yazılı kaynaklardan biridir.
Kırşehir’de 1251’de tamamlanan Kuyulon Medresesi ile Sivas’ta 1271’de tamamlanan Gök Medrese, Anadolu Selçuklu döneminin eğitim anlayışını gösteren önemli yapılardır.
Dede Korkut kitabının bugün elimizde bulunan yazmaları 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır; bu durum anlatının yüzyıllarca yalnız sözlü olarak aktarıldığını gösterir.
Selçuklu mimarisinde ahşap kırgın sistemi, sivri kemerler ve taç kapılar Anadolu’nun malzeme ve iklim koşullarına uyum sağlayan bir anlayışın ürünüdür.
Halı, kilim ve dokuma geleneklerindeki geometrik motifler ile medrese ve mescid ölçülerinin ilişkisi, zanaat ile eğitim kurumlarının birbirine bağlandığını gösterir.

Kültür aktarımı = göç + fetih + iskân + ortak dil ve inanç
Selçuklu eğitim modeli = medrese + vakıf + ders programı
Külliye = cami + medrese + hastane + imaret + ders odası
Yazılı Türk edebiyatının doğuşu = Arapça harf + Türkçe söz varlığı + kurumsal destek
Dede Korkut = Oğuz anlatıları + yüzyıllar boyunca sözlü aktarım
Sanatın dönüşümü = taşınan gelenek + yeni coğrafyanın malzemesi

Kültürü olduğu gibi taşındığını düşünmek: Türkistan’dan gelen edebiyat, inanç ve zanaat gelenekleri Anadolu’ya aktarılırken yeniden biçimlenmiştir. Yeni coğrafyanın dili, malzemesi ve toplumsal düzeni bu süreçte belirleyici olmuştur; hiçbir gelenek olduğu gibi kopyalanmış değildir.
Medreselerin yalnız dinî eğitim verdiğini sanmak: Selçuklu medreselerinde din bilimlerinin yanında okuma yazma, hesap ve temel bilimler de öğretilmiştir. Kurumlar yalnız vaiz ve ibadet amaçlı değil, bilgi üreten kurumsal merkezlerdir.
Dede Korkut’un 13. yüzyılda yazıldığını iddia etmek: Bugün elimizde bulunan Dede Korkut yazmaları 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bu durum anlatının yüzyıllarca sözlü olarak aktarıldığını gösterir ve değerlendirmede göz önünde bulundurulmalıdır.
Sanatı yalnız taş ve mermer yapılarla sınırlamak: Selçuklu sanatı; mimari, dokuma, çini, hat, müzik ve edebiyat gibi birçok alanı kapsar. Ahşap kırgın, halı ve kilim çalışmaları bu bütünün vazgeçilmez parçalarıdır.
Tek bir kurumun tek bir bölgeyi açıkladığını varsaymak: Eğitim ve sanatın gelişmesinde medrese kadar vakıf, zanaatkâr teşkilatı, Ahi geleneği ve göçle gelen ustalar da etkili olmuştur.

Kurum adlarını, yerlerini ve tarihlerini eşleştiren küçük bir tablo tut; sıralama sorularında bu tablo işini görür.
Bir eserin yazıya geçirilme tarihi ile yazılma yüzyılı arasındaki farkı ayırt et.
Anadolu’da ortaya çıkan her biçimi sadece göçle açıklama; malzeme, iklim ve toplumsal düzenin etkisini de sor.
Gelenek aktarımı sorularında aktarımın yönünü ve taşıyıcılarını birlikte düşün.
Tarih sorularında şıkların yıl içerdiğinden emin ol; tarih soruluyorsa her seçenekte yıl bulunmalıdır.
Eğitim kurumlarının finansmanını, ders programını ve mekânını ayrı ayrı sor; bu üçü çoğu zaman karıştırılır.