Konu Anlatımı
Emme ve Egzoz Sistemleri
Emme ve egzoz sistemleri, motorun çalışması için hava taşıma ve yanma ürünlerini uzaklaştırma görevini üstlenen iki karşılıklı hat oluşturur. Emme tarafında temiz hava silindire ulaştırılır, egzoz tarafında yanmış gazlar dışarı verilir. Bu iki hat motorun performansını, yakıt tüketimini ve emisyon seviyesini birlikte belirler.
1. Ne Öğreneceğiz ve Ön Bilgi
Bu konuda emme sisteminin parçalarını, havanın silindire giriş yolunu ve egzoz hattının çıkış yolunu öğreneceğiz. Ayrıca tıkanma, kaçak ve arıza belirtilerini tanıyıp bunları ölçümle nasıl ayırt edeceğimizi inceleyeceğiz.
Ön bilgi olarak dört zamanın çalışma düzenini bilmek gerekir. Pistonun emme stroğunda aşağı hareket ettiği sırada emme supabı açılır ve atmosferdeki hava basınç farkı yardımıyla silindire akar. Sıkıştırma stroğunda supaplar kapanır, yanma gerçekleşir ve egzoz supabı açılarak yanma ürünleri dışarı çıkar.
Emme ve egzoz hatlarının tamamı basınç farkına dayalı çalışır. Bu yüzden hatta herhangi bir daralma, çatlak veya tıkanma motorun davranışını doğrudan değiştirir. Parçaları tek tek tanımak, arıza anında doğru parçayı arayıp bulmayı sağlar.
2. Temel Kavramlar ve Sınıflandırma
Hava filtresi, dış ortamdan gelen havayı toz ve kir parçacıklarından arındırır. Filtre elemanı tıkanırsa silindire yeterli hava ulaşamaz ve emme basıncı düşer.
Emme manifoldu, gaz kelebeğinden gelen havayı silindirlere dağıtır. İç yüzeyinde yağ birikintisi bulunması dar bir yere benzer biçimde akışı kısıtlar.
Egzoz manifoldu, silindir çıkışlarından gelen yanmış gazları tek boruda birleştirir. Çatlamış bir egzoz manifoldu, ilgili silindirden gaz kaçırır ve o silindirin gücü düşer.
| Parça | Yerleşim yeri | Görevi |
|---|
| Hava filtresi | Emme hattının başlangıcı | Havayı toz ve kirden arındırır |
| Emme manifoldu | Silindir kapağı üzerinde | Havayı silindirlere dağıtır |
| Egzoz manifoldu | Silindir kapağının altında | Yanmış gazları birleştirir |
| Katalitik konvertör | Egzoz borusu üzerinde | Yanma ürünlerini azaltır |
| Susturucu | Egzoz hattının sonunda | Ses ve debi dalgalanmasını azaltır |
Bu parçaları iki grupta toplayabiliriz: akış yönünde hava taşıyan emme grubu ve yanma ürünlerini taşıyan egzoz grubu. İki grubun da görevini yerine getirmesi, motorun sağlıklı çalışmasının temelidir.
Yanma ürünleri kimyasal olarak karbon monoksit, azot oksitler ve hidrokaranlardan oluşur. Katalitik konvertör, bu maddelerin bir bölümünü daha zararsız hâllere dönüştürür. Konvertörün çalışma sıcaklığı belirli bir aralıktadır; soğuk konvertör tam verimle çalışmaz.
- Filtre tıkanması emme basıncını düşürür ve motoru zayıflatır.
- Egzoz tıkanması egzoz basıncını yükseltir ve motoru zorlar.
- Conta kaçağı emme tarafında hava kaybına, supap kapağı çatlağı ise su kaçağına yol açar.
3. Basit Örnek ve Adım Adım Çözüm
Bir motorun rölanti emme basıncı 30 kPa olarak ölçülmüştür. Hava filtresi tıkanınca aynı ölçüm 18 kPa olarak alınmıştır. Bu durumda emme basıncındaki düşüş yüzde kaçtır?
- Adım 1: Basınç farkını bul. 30 kPa eksi 18 kPa eşittir 12 kPa düşüş vardır.
- Adım 2: Düşüş yüzdesini hesapla. 12 kPa bölü 30 kPa eşittir 0,40 sonucu bulunur.
- Adım 3: Yüzdeye çevir. 0,40 çarpı 100 eşittir yüzde 40 düşüş olur.
- Adım 4: Sonucu yorumla. Emme miktarı azaldığı için güç kaybı ve yüksek yakıt tüketimi beklenir.
Bu hesap, sahada ölçüm karşılaştırmasının basit bir örneğidir. İki ölçüm de aynı koşullarda alınmış olmalıdır. Motor soğukken ve aynı devirde ölçüm yapılmazsa karşılaştırma anlamını yitirir.
4. İleri Örnek ve Saha Uygulaması
Bir servis atölyesine yıllık bakım için gelen araçta rölanti devri yüksektir, araç gaz kokusu yapar ve egzoz kokusu keskindir. Uygulamacı önce emme basıncını ölçer, ardından egzoz sıcaklığını kontrol eder.
Ölçüm sonuçları şöyle yorumlanır. Emme basıncının üretici değerinin altında olması, emme tarafında bir daralma olduğunu gösterir. Hava filtresinin tıkanması en yaygın neden olduğu için önce filtre elemanı değiştirilir. Egzoz sıcaklığının normalin üzerinde olması ve kalan oksijen oranının yüksek çıkması ise konvertörün görevini yerine getirmediğine işaret eder.
- Filtre elemanı değiştirilir ve emme hattı boşaltılıp doldurulur.
- Egzoz hattı sökülerek boru içi ve bağlantılar kontrol edilir.
- Ölçümler tekrarlanır, sapma varsa egzoz tıkandığı düşünülür.
- Yapılan her işlem bakım defterine kilometre ve tarihiyle yazılır.
Saha uygulamasında güvenlik de önceliklidir. Sıcak egzoz hattı üzerinde çalışmak yanma riski taşır; motor soğutulmadan parçaya dokunulmaz. Çalıştırılan motorun egzozu atölyeye yönelirse motor hemen durdurulur.
5. Karşılaştırma Tablosu ve Denetim
Emme ve egzoz tarafındaki arızalar birbirine benzer belirtiler verdiği için ayırt edici ölçütler kullanılmak zorundadır. Aşağıdaki tablo, denetimde hangi ölçütün hangi durumda kullanılacağını gösterir.
| Kontrol noktası | Ölçüt | Kabul ölçüsü |
|---|
| Hava filtresi | Göze görünür tıkanma ve basınç farkı | Temiz eleman takılmış olması |
| Emme manifoldu | Islaklık, yağ birikintisi, kaçak sesi | Kuru yüzey ve tıkırtı olmaması |
| Egzoz hattı | Ses, titreşim, görsel kaçak | Sıcak motorla kaçak sesi olmaması |
| Egzoz basıncı | Manometre okuması | Üretici değer aralığında |
| Katalitik konvertör | Sıcaklık ve oksijen oranı | İkisi birlikte normal değerde |
Tabloyu iki mantıklı gruba ayırarak okumak işi kolaylaştırır. İlk grupta emme tarafında hava miktarını etkileyen parçalar, ikinci grupta egzoz tarafında gaz çıkışını etkileyen parçalar yer alır.
Denetimde ölçüm sırası önemlidir. Önce emme basıncı ölçülür, sonra egzoz basıncı ve sıcaklığı karşılaştırılır. İki taraf aynı anda bozuksa akış direnci gibi ortak bir neden aranır. Ölçüm sonuçları mutlaka kayda geçirilir.
6. Sık Yapılan Hatalar, Özet ve Kendini Dene
Aşağıdaki hatalar atölyede sık görülen ve araçta kalıcı hasara yol açan uygulamalardır.
- Filtre tıkanınca motor çalışmıyor sanılır. Oysa motor çalışmaya devam eder, yalnız emme basıncı düşer ve tüketim artar.
- Egzoz tıkanması egzozda bir sorundur diye düşünülür. Basınç yükseldiği için motorun emme kapasitesi de azalır.
- Egzozdaki beyaz duman buhar sayılır. Kalorifer suyu kaynaklı kaçak da beyaz duman verir, ayırt edici ölçüt sıcaklıktır.
- Ölçüm farkı doğrudan arıza kanıtı sayılır. Aynı koşullarda alınmayan iki ölçüm karşılaştırılamaz.
Özet olarak emme sistemi havayı temiz ve doğru miktarda silindire taşır, egzoz sistemi ise yanma ürünlerini düşük dirençle dışarı verir. Hava filtresi, emme manifoldu, egzoz manifoldu, katalitik konvertör ve susturucu bu iki hattın temel parçalarıdır. Filtre tıkanması emme basıncını düşürür, egzoz tıkanması ise egzoz basıncını yükseltip motoru zorlar. Arıza tespitinde emme basıncı, egzoz basıncı ve egzoz sıcaklığı birlikte değerlendirilir. Bakım periyodu üretici önerisi, kat edilen yol ve sürüş koşullarına göre belirlenir.
Kendini dene
- Bir motorun emme basıncı 30 kPa yerine 18 kPa ölçülürse bu durum neyi gösterir?
- Egzoz tıkanması motorun gücünü neden düşürür?
- Emme manifoldu ile egzoz manifoldu arasındaki görev farkı nedir?
- Egzoz hattındaki kaçağı atölyede nasıl bulursun?
