Konu Anlatımı
Kalite Kontrol Planı
Kalite kontrol planı, üretim sırasında ve üretim sonunda ölçülmesi gereken özellikleri, bu özelliklerin ölçülme sıklığını ve kabul sınırlarını yazılı olarak gösteren belgedir. Plan ayrıca ölçümü kimin, hangi araçla yapacağını ve sonucun nasıl değerlendirileceğini de içinde barındırır. Bu yüzden plan, üretimin kâğıt üzerindeki hâlidir; yazılı olmayan bir uygulama denetimden geçemez.
İyi hazırlanmış bir plan denetim kararlarını kişisel yoruma bırakmaz. Ölçülecek özelliğin adı, birimi, tolerans sınırı, ölçüm yöntemi ve kayıt yeri bellidir. Böylece aynı işi yapan iki kişi aynı ölçümü aynı sonuçla yapar ve tartışma yerini belge alır.
1. Ne Öğreneceğiz ve Ön Bilgi
Bu konuda planın bölümlerini, sıfır noktasını, kabul kriterini, süreç içi kontrol ile son kontrol arasındaki farkı ve kayıt tutma yükümlülüğünü inceleyeceğiz. Ön bilgi olarak teknik resimde tolerans sınırlarının nasıl verildiğini ve temel ölçüm araçlarının ne ölçtüğünü bilmek yeterlidir.
Kavramları birbirinden ayırmak gerekir. Ölçüm, aracın gösterdiği sayısal değeri okumaktır. Kontrol, bu değeri bir ölçütle karşılaştırıp karar vermektir. Kalite kontrol planı ise bu değerlendirmenin hangi ölçütle, ne sıklıkla ve kimin tarafından yapılacağını önceden yazar.
- Ölçüm: ölçüm aracının gösterdiği sayısal değeri okuyup kaydetmek.
- Kontrol: ölçüm sonucunu kabul kriteriyle karşılaştırmak.
- Kayıt: sonucun parça numarası, tarih ve sorumlu kişi ile birlikte yazılması.
2. Temel Kavramlar ve Sınıflandırma
Plan iki tür denetimi birlikte planlar. Süreç içi kontrol imalat sürerken veya ilk parçalar üretilirken yapılır ve erken yakalama sağlar. Son kontrol ise parti tamamlandıktan sonra uygulanır ve partinin teslim edilip edilmeyeceğine karar verir.
| Denetim türü | Zamanı | Verdiği karar |
|---|
| Süreç içi kontrol | İmalat sırasında | Ayar ve düzeltme kararı |
| Son kontrol | Parti bitiminde | Kabul veya ret kararı |
| Numune denetimi | Parti içinden seçilen parçalarda | Tüm parti hakkında karar |
Ölçüm sıklığı üç biçimde planlanır. Tam denetimde her parça ölçülür. Periyodik denetimde belirli sayıda parçadan biri ölçülür. Numune denetiminde partiyi temsil edecek sayıda parça seçilir. Sıklık arttıkça sapma daha erken yakalanır, buna karşılık denetim süresi uzar.
Ölçümlerin karşılaştırıldığı referans noktasına sıfır noktası denir. Parçanın işlendiği ya da işlenmiş kabul edilen yüzey sıfır noktası olarak seçilir; boy, çap ve konum ölçüleri bu yüzeye göre okunur. Referans yüzey değişirse bütün ölçüler kayar, bu yüzden seçim yazılı olarak belirtilmelidir.
3. Basit Örnek ve Adım Adım Çözüm
Alt sınırı 12,05 mm, üst sınırı 12,15 mm olan bir çap ölçüsü düşünelim. 0,01 mm çözünürlüklü bir cihazla ölçüm yapıldığında kabul aralığında on bir değer bulunur. Bu değerler alt sınırdan üst sınıra kadar 0,01 mm artımlarla ilerler ve sayı, sınır farkının çözünürlüğe bölünüp bir eklenmesiyle çıkar.
- Ölçülen değeri ölçüm defterine yazın.
- Değeri plan yazılı alt ve üst sınırıyla karşılaştırın.
- Değer aralığın içindeyse parçayı kabul edin ve kaydı imzalayın.
- Değer aralığın dışındaysa parçayı karantinaya alın ve düzeltici faaliyet başlatın.
Aynı mantık tolerans bandının genişliğinde de görülür. Alt ve üst sınır arasındaki fark, bandın toplam genişliğini verir; bu genişlik ürünün kabul edilebileceği en küçük ve en büyük değer arasındaki farktır. Bant genişliği bilinmeden ölçü aralığı yorumlanamaz.
4. İleri Örnek ve Saha Uygulaması
Sahada plan üç aşamalı bir akışla uygulanır. İlk parça ölçülür ve ayar doğrulanır. Ardından belirlenen sayıda parça üretilir, periyodik ölçümlerle süreç izlenir. Parti bitince son kontrol yapılır ve parti hakkındaki karar yazılı olarak verilir.
| Özellik | Ölçüm aracı | Planlanan sıklık |
|---|
| Boy ve çap | Mikrometre ve kumpas | İlk parçada ve her yirmi parçada bir |
| Açısal sapma | Açı ölçer | Parti başında ve parti sonunda |
| Yüzey pürüzlülüğü | Pürüzlülük ölçüm cihazı | Seçilen numune parçalarda |
| Sertlik | Sertlik ölçüm cihazı | Malzeme değiştiğinde |
Sapma bulunduğunda düzeltici faaliyet başlatılır. İmalat durdurulur, kök neden araştırılır, ayar veya program düzeltilir. Ardından ilk parça yeniden ölçülür ve düzeltmenin işe yaradığı kanıtlanır. Bu kayıt planın zorunlu bir bölümüdür.
Malzeme girişinde de kontrol yapılır. Gelen malzemenin belirti ve ölçü uygunluğu denetlenmeden depoya alınmaz; böylece hatalı malzeme üretim başlamadan elenir. Şekil, düzgünlük veya renk farkı görülen malzemeler ayrı bir karantina alanında tutulur.
5. Karşılaştırma Tablosu ve Denetim
| Ölçüt | Tam denetim | Numune denetimi |
|---|
| Ölçülen parça sayısı | Üretilen her parça | Partiyi temsil eden seçilmiş parçalar |
| Sapma yakalama gücü | En yüksek | Orta düzeyde |
| Denetim süresi | Uzun | Kısa |
| Kayıt yükü | Yüksek | Az |
Denetimin güvenilirliği, ölçümün tekrarlanabilirliğiyle ölçülür. Aynı parça üst üste ölçüldüğünde sonuçlar birbirine yakın çıkmalıdır. Fark büyükse araç ayarı, ölçüm yöntemi veya ortam koşulları gözden geçirilir. Tekrarlanabilir olmayan bir ölçüm, kabul kriteri ne olursa olsun karar kaynağı yapılamaz.
Plan belgeleri ve ölçüm kayıtları saklanır. Kayıt, hangi parçanın hangi ölçümde hangi sonucu verdiğini gösterdiği için ürünün izlenebilirliğini sağlar. Bu kayıtlar denetimde kanıt olarak sunulur ve saklama süresi kurumun kalite politikasında yazılıdır.
6. Sık Yapılan Hatalar, Özet ve Kendini Dene
En sık görülen hata, ölçümü yapıp kaydını tutmamaktır. Kayıt tutulmayan bir ölçüm, denetim yapılmış sayılmaz ve sonradan doğrulanamaz. İkinci sık hata, sıfır noktasını parçanın işlenmemiş bir kenarından seçmektir; bu durumda bütün boy ve çap ölçüleri aynı miktar kayar. Üçüncü hata ise sınırı yazılmamış bir ölçü maddesini planda bırakmaktır.
- Ölçüm aracının ayarını her kullanım öncesinde doğrulayın.
- Kabul kriterini teknik şartnameden yazın, tahmin etmeyin.
- Ölçüm sonucunu parça numarası ve tarih ile birlikte kaydedin.
- Sapmada karantinayı uygulayın ve kök nedeni araştırın.
Özetle kalite kontrol planı, ölçülecek özellikleri, ölçüm sıklığını, kabul kriterlerini, ölçüm yöntemini ve kayıt sorumluluğunu yazılı olarak bir araya getirir. Ölçüler parçanın işlenmiş yüzeyi olan sıfır noktasına göre verilir. İmalat sırasında süreç içi kontrol, parti bitince son kontrol yapılır. Ölçüm sonucu kayda geçer, kayıt yoksa denetim yapılmış sayılmaz. Sapmada imalat durur ve kök neden araştırılır.
