Tutarlılık, Geçerlilik ve Sağlamlık

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Tutarlılık, Geçerlilik ve Sağlamlık konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Tutarlılık kavramını çelişki ilkesiyle ilişkilendirerek açıklar.
• Kazanım 2: Geçerlilik ile öncüllerin doğruluğunu birbirinden ayırır.
• Kazanım 3: Sağlam argümanı gerekçeleriyle tanımlar.
• Kazanım 4: Sık yapılan akıl yürütme hatalarını örnekleriyle belirler.
• Kazanım 5: Bir argümanın geçerliliğini adımlarıyla denetler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce Önerme, Argüman ve Çıkarım konusunu bilmemiz gerekiyor. Önerme, Argüman ve Çıkarım içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• Önerme, Argüman ve Çıkarım — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Felsefi Metin ve Analizi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Tutarlılık Nedir?

Tutarlılık, bir görüş kümesindeki önermelerin aynı anda doğru olabilmesidir. Bir kişinin bir gün bir ilkeyi savunup ertesi gün savunmaması tutarlılık şartıdır. Klasik mantığın temel ilkesi olan çelişmezlik ilkesine göre bir şey ile yokluğu aynı anda doğru olamaz. Tutarlılık yalnızca bireysel düşüncenin değil, bir felsefi sistemin de denetlenir: sistemin bir yerinde kabul edilen ilke, başka bir yerde reddedilemez.

Geçerlilik Nedir?

Geçerlilik bir argümanın yapısıyla ilgilidir: öncüller doğru kabul edildiğinde sonuç zorunlu olarak çıkıyorsa argüman geçerlidir. Geçerlilik, öncüllerin gerçek olup olmadığına bakmaz. Bütün gezegenler peynirdendir, Dünya bir gezegendir, öyleyse Dünya peynirdendir örneğinde öncüller yanlıştır; ancak akıl yürütme biçimi geçerlidir. Bu yüzden geçerli argüman yanlış sonuçlu olabilir; asıl önemli olan öncül ile sonuç arasındaki bağın zorunluluğudur.

Sağlamlık Nedir?

Sağlamlık, geçerli bir argümanın öncüllerinin aynı zamanda doğru (gerçek) olmasıdır. Sağlam bir argümanda hem yapı hem içerik doğrudur; bu yüzden sonucu da doğrudur. Üç kavram tek bir cümlede toplanabilir: tutarlılık önermeler arası uyum, geçerlilik bağın zorunluluğu, sağlamlık ise hem geçerli hem gerçek öncül demektir.

Sık Yapılan Akıl Yürütme Hataları

• Çarpıtmaya dayalı savunma: Karşı görüşün en zayıf hâlini kurup onu çürütmek.
• Kaçamak (ad hominem): Argümana değil, savunan kişiye saldırmak.
• Dairesel akıl yürütme: Sonucu kanıtlanması gereken öncül gibi kullanmak.
• Yanlış ikilem: Gerçekte daha fazla seçenek varken iki seçenek sunmak.
• Yetkiye dayalı savunma: Kanıt yerine yalnızca ünlü bir isme atıf yapmak.

Geçerlilik Denetiminin Adımları

1. Argümanı öncül ve sonuç olarak ikiye ayırırız.
2. Sonucu, öncüllerin doğru olduğunu varsayarak yeniden kurarız.
3. Bu kurulum zorunluysa geçerli, zorunlu değilse geçersizdir.
4. Geçerli argümanda öncüllerin gerçekliğini ayrıca sınarız.

Yalnızca güçlü bir his yeterli değildir; zorunluluk bağın kendisinde olmalıdır. Geçersiz argümanların çoğu, doğru öncülleri yanlış bağlamaktan doğar.

Sınav Odaklı Yaklaşım

Sınav soruları çoğunlukla üç kalıptan birini sorar: Bu argüman geçerli midir, sağlam mıdır, hangi hatayı yapmıştır. Şıkları okurken önce argümanın yapısına bakmak, öncüllerin doğruluğu üzerine yorum yapmaktan daha hızlı ve daha güvenilir sonuç verir; çünkü geçerlilik bir yapı sorusudur, içerik sorusu değil.

Üç Kavramın Bir Arada Denetlendiği Bir Örnek

"Bütün kuşlar uçar; penguen bir kuştur; o hâlde penguen uçar." Önermelerin doğruluğu gözlemlenerek sınanır: ilk öncül yanlıştır, çünkü uçamayan kuşlar vardır. Buna karşın çıkarım biçimi geçerlidir; çünkü sonuç, öncüller doğru kabul edildiğinde zorunlu olarak çıkar.

Argüman bu nedenle sağlam değildir: geçerli olmak ile öncüllerin doğru olmak ayrı denetimlerdir. Sınavda "geçerli midir, sağlam mıdır" biçimindeki sorularda önce biçime, sonra içeriğe bakılır; içerik eleştirisi yaparken geçerliliğin bozulduğu varsayılmamalıdır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tutarlılık, Geçerlilik ve Sağlamlık bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Bir gazete yazısındaki felsefi argümanı seç ve dört aşamada denetle: (1) tez ve öncüller nelerdir, (2) yapı geçerli midir, (3) öncüller doğru mudur, (4) karşı görüş nasıl yanıtlanmıştır. Denetim sonucunu bir paragrafla özetle.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Soruda geçerlilik soruluyorsa öncüllerin doğruluğuna hiç girmeyin, yalnızca yapıya bakın.
• Sağlamlık sorularında önce geçerliliği, sonra öncüllerin gerçekliğini ayrı ayrı kontrol edin.
• Hata türü sorularında seçeneklerdeki anahtar sözcüklere bakın: kişi, abartma, ikilem, tekrar.
• Dairesel akıl yürütmede sonucu öncül olarak gizleyen cümleyi bulmak hemen doğru cevabı verir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Tutarlılık Denetimi

Soru: Bir kişi Öğrenciler ders çalışmalıdır demekte, ertesi gün Kimse ders çalışmamalıdır demektedir. Bu durum nedir?

1. İki yargı aynı konu hakkında karşıt önermelerdir.
2. Aynı anda doğru olmaları çelişmezlik ilkesine aykırıdır.
3. Biri zorunlu olarak yanlıştır.
4. Sonuç: düşüncede tutarsızlık vardır.

Cevap: Tutarsızlık (çelişki) vardır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Geçerli ama Yanlış Öncüllü Argüman

Soru: Bütün gezegenler peynirdendir, Dünya bir gezegendir, öyleyse Dünya peynirdendir argümanını değerlendiriniz.

1. Öncüllerin doğruluğu ayrı bir sorudur; önce yapıya bakılır.
2. Yapı genelden özele inme biçimindedir ve zorunludur.
3. Yani öncüller doğru olsaydı sonuç da zorunlu çıkardı.
4. Argüman geçerlidir; ancak ilk öncül yanlış olduğu için sağlam değildir.

Cevap: Geçerlidir ama sağlam değildir; sonuç da yanlıştır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Geçerliliği öncüllerin doğruluğuyla karıştırmak: Geçerlilik yalnızca yapının zorunluluğunu sorar, öncüllerin gerçekliğini değil.
• Geçerli argümanın sonucunu da doğru sanmak: Geçerli argüman, yanlış öncüllerle yanlış sonuca gidebilir.
• Sağlamlığı yalnızca geçerlilik sanmak: Sağlamlık için hem geçerlilik hem öncüllerin gerçekliği gerekir.
• Karşı görüşe değil kişiye saldırıyı ikna sanmak: Ad hominem, argümanın kendisini çürütmez.

Özet

Kısaca: Tutarlılık önermelerin çelişmemesi, geçerlilik öncüllerden sonuca zorunlu geçiş, sağlamlık ise hem geçerlilik hem öncüllerin gerçekliğidir. Geçerli argüman yanlış öncülle yanlış sonuç verebilir. Çarpıtmaya dayalı savunma, ad hominem, dairesel akıl yürütme, yanlış ikilem ve yetkiye dayalı savunma en sık görülen hatalardır; denetim her zaman yapıdan içeriğe doğru ilerler.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Tutarlılık, önermelerin birbiriyle çelişmemesidir.
• Geçerlilik, öncüllerin doğruluğunu değil bağın zorunluluğunu ölçer.
• Sağlam argüman hem geçerlidir hem öncülleri gerçektir.
• Dairesel akıl yürütmede sonuç, öncül olarak gizlenmiştir.
• Ad hominem, kişiye saldırıp argümayı gözden düşürmeye çalışır.
• Yanlış ikilem, gerçekte var olan seçenekleri gizler.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Aşağıdaki argümanlardan hangisi geçerlidir? (Şıklar: Bütün öğrenciler geldi, Ali geldi, öyleyse Ali öğrencidir · Bütün bitkiler fotosentez yapar, gül fotosentez yapar, öyleyse gül bitkidir · Bütün insanlar ölümlüdür, taş ölümlüdür, öyleyse taş insandır · Bütün kediler uçamaz, bu hayvan uçuyor, öyleyse bu hayvan kedi değildir)
2. Geçerli yapısı olan ama öncülleri yanlış bir argüman için hangisi doğrudur? (Şıklar: Geçersizdir · Tutarlıdır · Sağlamdır · Geçerli olabilir ama sağlam değildir)
3. Öncüller doğru kabul edildiğinde sonuç zorunlu olarak çıkıyorsa argümana ne denir? (Şıklar: Yanlış ikilem · Geçerli · Sağlam · Tutarlı değil)

Cevap anahtarı: 1) Bütün kediler uçamaz, bu hayvan uçuyor, öyleyse bu hayvan kedi değildir — Son seçenek koşulun tersini kullanmıştır: kedi ise uçamaz; uçuyorsa kedi değildir; bu geçerli bir yapıdır.

2) Geçerli olabilir ama sağlam değildir — Geçerlilik yapıyla ilgilidir; öncüller yanlışsa argüman sağlam olmaz ve sonuç da yanlıştır.

3) Geçerli — Geçerlilik, öncüller ile sonuç arasındaki zorunlu bağ ile ölçülür.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Felsefi Yazma ve Deneme — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Düşünme ve Dil İlişkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Mantık ve Argümantasyonun Temel Kavramları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Argümantasyonun Yapısı — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Tutarlılık, Geçerlilik ve Sağlamlık konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir gazete yazısındaki felsefi argümanı seç ve dört aşamada denetle: (1) tez ve öncüller nelerdir, (2) yapı geçerli midir, (3) öncüller doğru mudur, (4) karşı görüş nasıl yanıtlanmıştır. Denetim sonu… (15 puan)
• Ad hominem, döngüsel gerekçeleme ve yanlış ikilem hatalarını birer örnekla tanımla. Ardından günlük tartışmalarından bu hatalardan birini yakaladığın bir durumu ve doğrusunu yaz. (10 puan)
• Elinizdeki kısa bir tartışmada öncülleri ve sonucu ayırınız; argümanın yapısının geçerli olup olmadığını, öncüllerin doğru olup olmadığını ayrı ayrı değerlendiriniz ve eksik görülen dayanağı belirley… (10 puan)