Önerme, Argüman ve Çıkarım

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Önerme, Argüman ve Çıkarım konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Önermeyi diğer cümle türlerinden ayırarak tanımlar.
• Kazanım 2: Önermeyi kategorik, koşullu ve bileşik türleriyle örneklendirir.
• Kazanım 3: Argümanın öncül ve sonuç yapısını çıkarır.
• Kazanım 4: Çıkarım ile sonucu birbirinden ayırır.
• Kazanım 5: Tümdengelim ile tümevarımı örneklerle karşılaştırır.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce Felsefi Metin ve Analizi konusunu bilmemiz gerekiyor. Felsefi Metin ve Analizi içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• Felsefi Metin ve Analizi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Felsefenin Bireysel ve Toplumsal İşlevi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Önerme Nedir?

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen yargı bildiren cümledir. Sorular, emir cümleleri ve duyuru kipleri önerme değildir; çünkü bunlara doğru veya yanlış değeri verilemez. Hava güzel mi sorusu ne doğru ne yanlıştır, oysa Hava güzeldir önermesi ya doğrudur ya yanlıştır. Bir cümlenin önerme sayılıp sayılmadığı, ona doğruluk değeri verilip verilemediğine bakılarak anlaşılır.

Önerme Türleri

Kategorik önerme bir kümeye üyelik bildirir: Bütün kuşlar uçar. Koşullu önerme iki önermeyi bağlar: Eğer yağmur yağarsa zemin ıslanır; ilk parçaya koşul (antecedent), ikinci parçaya sonuç (consequent) denir. Bileşik önermeler ise ve, veya, ama gibi bağlaçlarla kurulur. Tanımsal önermeler ise sözcüğün tanımından doğru çıkar ve deneme gerekmez: Bekârlar evli değildir.

Argüman Nedir?

Argüman, bir tezi desteklemek için birbirine bağlı önermelerden oluşan yapıdır. Yapısı şudur: öncüller (dayanaklar) + çıkarım = sonuç (tez). Güçlü bir argümanda öncüller tezi desteklemek zorundadır; desteklemiyorsa yapı çürümüştür. Örneğin Sokrates ölümlüdür çünkü bütün insanlar ölümlüdür ve Sokrates insandır cümlesinde iki öncül tek bir sonuca bağlanmıştır.

Çıkarım Nedir?

Çıkarım, öncüllerden sonuca geçiş işleminin kendisidir. Doğru bir çıkarımda sonuç, öncüllerden zorunlulukla çıkar; şans eseri değil. Tümdengelim genel bir kabulden özel bir sonuca iner, tümevarım ise gözlemlenen özel durumlardan genel bir ilkeye çıkar. Çıkarım ile sonuç aynı şey değildir: çıkarım bir süreçtir, sonuç o sürecin vardığı yargıdır. Bu ikisinin karıştırılması sınavlarda sık yapılan bir hatadır.

Argüman Analizi: Dört Soru

1. Bu metnin savunduğu tez nedir?
2. Tezi destekleyen öncüller hangileridir?
3. Öncüller ile sonuç arasındaki bağ zorunlu mudur?
4. Hangi varsayımlar açıkta bırakılmıştır?

Bu dört soru, hem felsefi metin analizinde hem de sınav paragraf sorularında aynı işlevi görür: upuzun bir metni üç cümleye indirger ve aranan bilgiyi netleştirir.

Sınav Odaklı Hatırlatmalar

Çünkü, bu yüzden, öyleyse, ancak bağlaçları argümanın omurgasını verir. Çünkü'den sonra gelen kısım genellikle öncül, öyleyse'den sonra gelen kısım sonuçtur. Bu ipuçları, bir metinde tez ile gerekçeyi saniyeler içinde ayırmayı mümkün kılar; ayrıca koşullu önermelerde koşul ile sonucun yer değiştirilip değiştirilmediği mutlaka kontrol edilmelidir.

Önerme ile Cümlenin Farkı

Her cümle önerme değildir: "Kapıyı kapat!" emri ne doğru ne yanlıştır, oysa "Kapı kapalıdır" önermesi denetlenebilir bir yargı taşır. Bir ifadenin önerme olup olmadığı, ona doğruluk değeri verilip verilemediğine bakılarak anlaşılır; soru cümleleri, emir cümleleri ve dilek bildiren ifadeler bu nedenle önerme sayılmaz.

Çıkarım ile önermeyi ayırmak da önemlidir: önerme tek başına bir yargıdır, çıkarım ise iki öneri arasında kurulan zorunlu bağdır. Sınavda hangisinin sorulduğuna, soru kökünün argüman mı cümle mi dediğine bakılarak karar verilir ve şıklar bu ayrım gözetilerek elenir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Önerme, Argüman ve Çıkarım bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Gündelik hayattan seçtiğin bir tartışmayı önerme, öncül, sonuç ve çıkarım kavramlarıyla çözümlle. Hangi cümlelerin önerme olduğunu, sonucun hangi öncülden çıktığını ve çıkarımın geçerli olup olmadığını adım adım göster.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Önce çünkü, öyleyse gibi bağlaçları işaretleyin; argüman iskeleti bu kelimelerde saklıdır.
• Sonucu yazıp öncüllerin gerçekten destekleyip desteklemediğini ayrı ayrı kontrol edin.
• Önerme sorularında cümleye doğru veya yanlış değeri verilebiliyorsa önermedir.
• Tümevarım sorularında gözlemin varlığına, tümdengelim sorularında genel kabulün açık olmasına bakın.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Önerme Denetimi

Soru: Saat kaç oldu?, Kapıyı kapat ve Hava güzeldir cümlelerinden hangileri önermedir?

1. Saat kaç oldu? bir sorudur, doğruluk değeri taşıyamaz.
2. Kapıyı kapat bir emirdir, doğru ya da yanlış yapılamaz.
3. Hava güzeldir bir yargı bildirir, doğruluk değeri vardır.
4. Yalnızca üçüncü cümle önermedir.

Cevap: Yalnızca Hava güzeldir cümlesi önermedir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Öncül ve Sonucu Ayırma

Soru: Bütün insanlar ölümlüdür, Sokrates insandır, öyleyse Sokrates ölümlüdür argümanında öncülleri ve sonucu bulunuz.

1. Öyleyse bağlacından sonraki kısım sonuçtur: Sokrates ölümlüdür.
2. Bağlacın önceki iki önermesi dayanaklardır.
3. Öncül 1: bütün insanlar ölümlüdür.
4. Öncül 2: Sokrates insandır.

Cevap: Öncüller: bütün insanlar ölümlüdür ve Sokrates insandır; sonuç: Sokrates ölümlüdür.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Soru ve emir cümlelerini önerme sanmak: Doğruluk değeri taşımayan cümleler önerme değildir.
• Çıkarım ile sonucu aynı saymak: Çıkarım öncüllerden sonuca geçiş süreci, sonuç ise o sürecin vardığı yargıdır.
• Tümdengelim ile tümevarımı karıştırmak: Biri genelden özele iner, diğeri özelden genele çıkar.
• Koşul ile sonucu yer değiştirmek: Koşullu önermede yer değişimi önermenin anlamını tamamen değiştirir.

Özet

Kısaca: Önerme, doğruluk değeri taşıyan yargı bildiren cümledir; kategorik, koşullu, bileşik ve tanımsal olarak ayrılır. Argüman, öncüller ile sonuçtan oluşur ve öncüllerden sonuca geçişe çıkarım denir. Tümdengelim genelden özele, tümevarım özelden genele ilerler. Bağlaçları işaretlemek tez ile gerekçeyi ayırmada en güvenilir yoldur.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Soru, emir ve duyuru cümleleri önerme değildir.
• Tanımsal önermeler deney gerektirmez, tanımdan doğar.
• Argümanda öncül ile sonuç arasındaki bağ ayrı ayrı denetlenir.
• Çünkü bağlacı çoğunlukla öncülü, öyleyse bağlacı sonucu getirir.
• Tümdengelim ile tümevarımın yönü birbirinin tersidir.
• Açıkta kalan varsayımlar, argümanın en zayıf halkasıdır.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Tümevarımın temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Genel kabulden özel sonuca inmek · Hiç gözlem kullanmamak · Özel gözlemlerden genel ilkeye çıkmak · Yalnızca geometride kullanılmak)
2. Eğer yağmur yağarsa zemin ıslanır önermesi hangi türdendir? (Şıklar: Kategorik · Tanımsal · Koşullu · Bileşik)
3. Doğruluk değeri taşıyan yargı bildiren cümleye ne ad verilir? (Şıklar: Soru · Önerme · Emir · Selamlama)

Cevap anahtarı: 1) Özel gözlemlerden genel ilkeye çıkmak — Tümevarım, tekrarlanan özel gözlemlerden genel bir kural çıkarır ve yanlışlanmaya açıktır.

2) Koşullu — Eğer-öyleyse kalıbıyla iki önerme bağlandığı için bu bir koşullu önermedir.

3) Önerme — Önerme, doğru ya da yanlış değeri verilebilen yargı bildiren cümledir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Tutarlılık, Geçerlilik ve Sağlamlık — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Felsefi Yazma ve Deneme — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Düşünme ve Dil İlişkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Mantık ve Argümantasyonun Temel Kavramları — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Önerme, Argüman ve Çıkarım konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Gündelik hayattan seçtiğin bir tartışmayı önerme, öncül, sonuç ve çıkarım kavramlarıyla çözümlle. Hangi cümlelerin önerme olduğunu, sonucun hangi öncülden çıktığını ve çıkarımın geçerli olup olmadığı… (15 puan)
• Tümdengelim ile tümevarımı, geçerlilik ve doğruluk kavramlarıyla birlikte karşılaştır. Her iki biçimde sonucun kesinlik derecesi ne olur? Örneklerle açıkla. (10 puan)
• Bir cümle kümesini inceleyip hangilerinin önerme olduğunu belirleyiniz; önermeleri bir araya getirerek iki öncüllü bir argüman kurunuz ve sonucun öncüllerden nasıl çıktığını gösteriniz. (10 puan)