Materyalizm

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Materyalizm konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Materyalizmin temel iddiasını açıklar.
• Kazanım 2: Demokritos, Hobbes ve Marx'ın materyalizmlerini karşılaştırır.
• Kazanım 3: Materyalizmin temel ilkelerini sıralar.
• Kazanım 4: Materyalizmin güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirir.
• Kazanım 5: Materyalizmin bilimle ilişkisini yorumlar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce İdealizm konusunu bilmemiz gerekiyor. İdealizm içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• İdealizm — bu adımda öğrendiklerimiz bugünkü konunun dayanağı oluyor.
• Varlık Felsefesi ve Varlığın Yapısı — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Materyalizm Nedir?

Materyalizm (maddecilik), var olan her şeyin maddeden oluştuğunu ve tüm olguların maddi süreçlerle açıklanabileceğini savunan görüştür. Materyalistlere göre bilinç, düşünce ve ruh gibi görünen şeyler, maddenin karmaşık işleyişinin bir ürünüdür. Madde, gerçekliğin tek ve temel özüdür; doğaüstü varlıklar yoktur.

Demokritos'un Atomculuğu

Demokritos (M.Ö. 460-370), evrenin atomlar ve boşluktan oluştuğunu savunur. Atomlar bölünemez ve ebedîdir; her şey bu atomların birleşip dağılmasıyla oluşur. Bu görüş, modern atom fiziğinin ilk felsefi temeli sayılır.

Hobbes'un Mekanistik Materyalizmi

Thomas Hobbes (1588-1679), evreni dev bir makineye benzetir. Ona göre insan da dâhil her şey maddi hareketten ibarettir. Düşünce, duygu ve istekler bile maddi süreçlerdir. Leviathan adlı eserinde toplumu da maddi çıkar ve güç ilişkileriyle açıklar.

Marx ve Diyalektik Materyalizm

Karl Marx (1818-1883) ve Friedrich Engels, maddenin diyalektik biçimde sürekli değiştiğini savunur. Madde, çelişkiler yoluyla gelişir. Marx'a göre toplumsal yapıyı belirleyen şey maddi üretim ilişkileridir: "İnsanların varlığını belirleyen bilinçleri değil, bilinçlerini belirleyen toplumsal varlıklarıdır."

Temel İlkeler

• Gerçek olan tek şey maddedir; madde ezelî ve ebedîdir.
• Bilinç, maddenin bir ürünüdür.
• Doğaüstü veya ruhsal varlıklar yoktur.
• Her olgu maddi nedenlerle açıklanabilir; doğa yasaları zorunludur.
• Bilim, gerçekliği anlamanın en güvenilir yoludur.

Değerlendirme

Materyalizm, bilimsel dünya görüşüyle uyumludur ve doğa olaylarını açıklamada başarılıdır. Ancak bilinç, öznellik ve değerler gibi olguları yalnızca maddeye indirgemek tartışmalıdır. "Düşünce nasıl maddeden doğar?" sorusu, materyalizmin çözmesi gereken en zor problemdir.

Materyalizmin Gelişimi ve Türleri

Klasik materyalizm maddeyi değişmez ve bölünmez kabul eder; modern bilim ise maddenin yapı taşlarının enerjiyle ilişkisini göstererek bu resmi yenilemiştir. Bu yenileme, maddeyi temel alan iddiayı değil, maddenin nasıl anlaşılması gerektiğini değiştirmiştir.

Diyalektik materyalizmde madde sabit değildir: karşıtlıkların mücadelesiyle gelişir. Toplum biliminde bu ilke, üretim biçimindeki çelişkilerin tarihsel değişimi açıklamasında kullanılır; burada maddi koşulların bilinci belirlemesi temel ilkedir ve bu ilke, felsefi materyalizm ile toplum kuramını birbirine bağlar.

Materyalizm ile İdealizmin Karşılaştırılması

İdealizm varlığın temelini zihin veya ideada, materyalizm madde de arar. İkisi de monisttir, yani varlığın tek bir temel ilkeye dayandığını savunur; ayrım bu ilkenin niteliğindedir. Pluralizm ise bu ikilik dışında, gerçekliğin çok boyutlu olduğunu söyler.

Karşılaştırmada bilinç sorusu öne çıkar. Materyalizme göre bilincin maddeye indirgenmesi gerekir; bu indirgeme, özne deneyiminin ve değer yargılarının nasıl açıklanacağı sorusunu doğurur. Materyalizmin en çok tartışılan yanı burasıdır: düşünmenin maddeden nasıl doğduğu.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Materyalizm bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Demokritos, Hobbes ve Marx'ın materyalizmlerini karşılaştıran bir tablo hazırla. Her birinde maddenin rolü nedir, düşünce nasıl açıklanır? Ardından ortak ilkeyi yaz.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Materyalizmin anahtar cümlesi: "Varlığın özü maddedir."
• Demokritos-atom, Hobbes-makine, Marx-diyalektik üçlüsünü eşleştir.
• Materyalizmin bilimle güçlü, bilinçle zayıf olduğunu unutma.
• Bilinç problemini "madde nasıl öznel deneyim üretir?" diye kodla.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Atomculuğun Önemi

Soru: Demokritos'un atom görüşü, modern bilimle nasıl ilişkilendirilebilir?

1. Demokritos, maddenin bölünemez parçalardan oluştuğunu öne sürmüştür.
2. Modern fizik de maddenin atom ve altı parçacıklardan oluştuğunu gösterir.
3. Ancak modern atom bölünebilir; Demokritos'un atomu felsefi bir varsayımdı.

Cevap: Sonuç: Demokritos'un görüşü bilimsel değil felsefi bir öngörüdür; yine de materyalizmin temeli olmuştur.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Bilinç Problemi

Soru: Materyalizme göre bilinç nasıl açıklanabilir?

1. Materyalist için bilinç, beynin maddi süreçlerinin ürünüdür.
2. Nörobilim, düşüncelerin elektriksel/kimyasal süreçlerle ilişkisini gösterir.
3. Ancak bu süreçlerin öznel deneyime nasıl dönüştüğü tartışmalıdır.

Cevap: Çıkarım: Bilinç, materyalizmin en zor açıklama problemidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Materyalizmi "madde bağımlılığı" sanmak: Ahlaki değil, felsefi/ontolojik bir görüştür.
• Materyalizmin ahlakı reddettiğini sanmak: Materyalist filozoflar ahlakı doğal süreçlerle açıklar.
• Tüm materyalizmleri aynı sanmak: Mekanistik ve diyalektik materyalizm farklıdır.
• Demokritos'un atomunu modern atomla eşitlemek: Felsefi atom ile fiziksel atom farklıdır.

Özet

Kısaca: Materyalizm, varlığın özünü maddeye dayandırır. Demokritos atomculuğu, Hobbes mekanizmi, Marx diyalektik materyalizmi geliştirir. Bilimle uyumlu olmakla birlikte bilinci açıklamakta zorlanır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Materyalizm: varlık = madde
• Demokritos: atom + boşluk
• Hobbes: mekanistik evren
• Marx: diyalektik materyalizm
• Marksist anlayışta tarihsel değişimin itici gücü, üretim araçları ve maddi koşullardaki değişimdir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. 'Var olmak alinmak demektir' sozu kime aittir? (Şıklar: Platon · Hegel · Berkeley · Kant)
2. Materyalizme göre bilinç nedir? (Şıklar: Birincil varlıktır · Maddenin yan ürünüdür · Bağımsız bir varlıktır · Bilinç bilinen bir enerji türüdür)
3. Materyalizme göre varlığın özü nedir? (Şıklar: Idea · Madde · Düşünce · Ruh)

Cevap anahtarı: 1) Berkeley — Bu soz George Berkeley'e aittir.

2) Maddenin yan ürünüdür — Materyalizme göre bilinç maddenin yan ürünüdür.

3) Madde — Materyalizme göre her şeyin temeli maddedir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Dualizm — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Teizm: Tanrı'nın Varlığı ve Sıfatları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Deizm — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Varlık Felsefesinin Temel Problemleri (Varlığın Var Olup Olmadığı, Varlığın Ne Olduğu) — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Materyalizm konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Demokritos, Hobbes ve Marx'ın materyalizmlerini karşılaştıran bir tablo hazırla. Her birinde maddenin rolü nedir, düşünce nasıl açıklanır? Ardından ortak ilkeyi yaz. (15 puan)
• Bir materyalist ile bir idealist arasındaki tartışmayı canlandır: bilinç sorusuna iki farklı yanıt ve gerekçe yaz, ardından hangi yanıtın bilimsel verilerle daha uyumlu olduğunu tartış. (10 puan)
• Materyalizmin varlık, bilgi ve toplum anlayışını üç ayrı cümleyle özetleyip bu görüşün bilimle ilişkisini güçlü ve zayıf yönleriyle değerlendiriniz. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İdealizm ile materyalizm, 'gerçek nedir?' sorusuna nasıl farklı cevap verir?

1. Adım 1: İdealizmin gerçekliği zihinde, materyalizmin maddede aradığı hatırlanır.
2. Adım 2: Bilginin kaynağına etkisi düşünülür: biri algıyı, diğeri maddiyi temel alır.
3. Adım 3: İkisinin de aynı soruya karşıt cevaplar verdiğinin değerlendirilmesi.

Sonuç/cevap: İdealizm gerçekliği zihin ve ideada, materyalizm ise maddede bulur; bu yüzden ikisi varlık sorusunda karşıttır.