10. SınıfCoğrafya
Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Aşındırma, erozyon ve birikim kavramlarını tanımlayıp sürtünmeyle ilişkilerini açıklayabilmek
- Akarsuların oluşturduğu vadi biçimlerini evrelerine göre karşılaştırabilmek
- Rüzgâr, buzul ve çözünmenin oluşturduğu yeryüzü şekillerini tanıyabilmek
- Alüvyon yelpazesi, moren, sığın, lagün ve delta gibi birikim yapılarını oluşum yerlerine göre ayırt edebilmek
- Aşınım hızını etkileyen doğal etkenleri sıralayabilmek
- İç kuvvetlerin oluşturduğu yapı ile dış kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri birlikte yorumlayabilmek
Önemli noktalar
- Aşındırma kayayı bozan süreç, erozyon ise boşalan malzemenin uzaklaştırılmasıdır.
- Akarsu önce tabanı derine oyarak V biçimli, sonra yanal aşındırmayla U biçimli vadi oluşturur.
- Rüzgâr kuru ve açık arazilerde etkili olup sırtlardan sökerek kırgıbayır meydana getirir.
- Buzulun oyduğu yarım daire biçimli çanak sığın, önünde bıraktığı malzeme yığını morendir.
- Alüvyon yelpazesi dağ eteğinde eğimin azalmasıyla, delta ise suyun sığ denizde hız kaybetmesiyle oluşur.
- Yeryüzü şekillerinin çoğu, iç kuvvetlerin yükselttiği yapının dış kuvvetlerce yeniden işlenmesiyle gelişmiştir.
Formüller ve kurallar
- Erosyon miktarı (ton/yıl) = Günlük taşınan malzeme (ton) × Gün sayısı
- Ortalama yıllık aşınım (cm) = Toplam derinlik (cm) ÷ Süre (yıl)
- Yelpaze alanı yaklaşımı: A ≈ 0,5 × Yarıçap (m) × Yarıçap (m)
- Vadi derinliği = Vadi tabanı yüksekliği − Yanalın yüksekliği
- Genç vadi eğimi (‰) = Yükseklik farkı (m) ÷ Uzunluk (km) × 1000
- Peneplenleşme oranı = Aşınmış alan ÷ Toplam alan
Sık yapılan hatalar
- Aşındırma ile erozyonu aynı kavram saymak: Aşındırma hareket eden parçacıkların kayayı yerinde bozmasıdır, erozyon ise bu malzemenin yüzeyden uzaklaştırılmasıdır.
- Morenlerde yaş ilişkisini ters kurmak: Buzulun yüksekte bıraktığı moren daha eski, alçakta bıraktığı moren daha genç kabul edilir.
- Tüf konisi ile mantar kayasını aynı yapı saymak: Tüf konisi birikimle oluşan yumuşak yapıdır, mantar kayası ise rüzgârın sert kayada oymasıyla gelişir.
- Peneplen ile plato arasındaki yükseklik farkını görmezden gelmek: Peneplen aşınım sonucu neredeyse düzleşmiş yüzeydir, plato ise yüksek bir düzlüktür.
- Yeryüzü şeklini tek bir kuvvetin ürünü saymak: Birçok yapı önce iç kuvvetle oluşmuş, sonra dış kuvvetlerin etkisiyle değişmiştir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bir şeklin hangi kuvvetle oluştuğunu anlamak için önce malzemenin taşınıp taşınmadığını sor; taşınmıyorsa birikim, taşınıyorsa aşındırma söz konusudur.
- Vadinin hangi evrede olduğunu anlamak için taban genişliği ile yamaç eğimini birlikte değerlendir.
- Haritada yelpaze, moren, delta gibi yapıların geleneksel adlarıyla da bilinen yaygın karşılıklarını ayırt et.
- Hesap yaparken önce birimleri aynı hizaya getir; metre ile santimetre karıştırıldığında sonuç yüzlerce kat değişir.
- Yorum yaparken şekli oluşturan ve sonradan değiştiren süreçleri ayrı ayrı yaz; bu yaklaşım puan getirir.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi konusunun çözümlü sorularını çöz.