Biyoçeşitlilik

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Biyoçeşitlilik üzerine çalışacağız. Bu derste küçük yapıdan büyük bütüne doğru geçeceğiz; her basamakta bu yapı hangi işi görür sorusuna cevap vereceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Biyoçeşitliliği tanımlar.
• Kazanım 2: Genetik, tür ve ekosistem çeşitliliğini ayırt eder.
• Kazanım 3: Türkiye'nin biyoçeşitlilik zenginliğini açıklar.
• Kazanım 4: Biyoçeşitliliği tehdit eden etkenleri sıralar.
• Kazanım 5: Koruma stratejilerini örnekler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu derste Enerji Akışı ve Madde Döngüleri konusunu hatırlayarak ilerliyoruz. İki konu arasındaki bağı kurmak, ayrı ayrı ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

• Enerji Akışı ve Madde Döngüleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Besin Zinciri ve Besin Ağı — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Biyoçeşitlilik

Günlük hayattan bir uygulama

Öğrenilen bilgi ancak bir işe yaradığında yerinde kalır. Biyoçeşitlilik konusunu günlük hayattan bir durumla birleştirelim; soruyu çözerken her adımın hangi kurala dayandığını söylemeye çalışın.

Uygulama sorusu: Biyoçeşitliliğin üç düzeyini (genetik, tür, ekosistem) örneklerle açıkla. Her düzeyde bir kayıp örneği ver ve bu kaybın bir üst düzeyi nasıl etkilediğini göster.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Hızlı hatırlatma

• Türkiye'nin endemik türlerine örnek ver: Kelaynak, Ankara çiğdemi, Van kedisi.
• Koruma yöntemlerini "yerinde koruma" ve "ex-situ koruma" olarak grupla.
• 'En küçük çeşitlilik birimi' sorularında genetik çeşitliliği seç; türlerden daha küçük ölçekte olduğu unutulmaz.
• Endemik tür, yalnızca belirli bir coğrafyada doğal olarak bulunan türdür; 'yalnızca Anadolu'ya özgü' ifadesini ara.

Örnekleri adım adım çözelim

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Amazon Ormanları

Soru: Amazon ormanları Dünya'nın en yüksek biyoçeşitliliğine sahip ekosistemidir. 40000'den fazla bitki türü, 1300'den fazla kuş türü, 3000'den fazla balık türü bulunur. Ancak ormansızlaşma bu çeşitliliği tehdit etmektedir.

1. Amazon'daki tür çeşitliliğinin yüksekliği ve ormansızlaşmanın bu türlerin yaşam alanlarını tehdit ettiği birlikte değerlendirilir.
2. Amazon, binlerce türü barındıran yüksek biyoçeşitliliğe sahip bir ekosistemi.
3. Bir türün yaşam alanının bozulması, aynı alanda yaşayan diğer türleri de tehdit eder.

Cevap: Amazon, binlerce türü barındıran yüksek biyoçeşitliliğe sahiptir; ormansızlaşma bu türlerin yaşam alanlarını tehdit eder.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Galapagos Adaları

Soru: Galapagos adaları endemik türlerin yaşadığı benzersiz bir ekosistemdir. Darwin'in evrim teorisini geliştirmesine yardımcı olan Galapagos kaplumbağaları ve ispinozları bu adalarda yaşar.

1. Endemik tür yalnızca belirli bir alanda yaşayan türdür; bu kavram Galapagos için anahtar olur.
2. Galapagos, endemik türleriyle ünlüdür.
3. Dar bir alana bağlı yaşayan bu türler, çevre değiştiğinde nesillerini kaybetme tehlikesindedir.

Cevap: Galapagos, endemik türleriyle ünlüdür; Darwin buradaki kaplumbağa ve ispinozları gözlemleyerek evrim kuramına temel olmuştur.

Kavramları birbirinden ayırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Bu dersten çıkan kurallar

Kuralları tek yerde görmek, karışık gelen bilgileri düzene sokar. Aşağıdaki tablo bu konuda geçen kural ve ölçüleri içerir.

Sık yapılan hatalar ve nedenleri

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Biyoçeşitliliği yalnızca tür sayısı sanmak: Genetik ve ekosistem çeşitliliği de kapsar.
• Endemik türü "her yerde bulunan" sanmak: Endemik, yalnızca belirli bölgede yaşayan türdür.
• Korumanın sadece devlet işi olduğunu düşünmek: Bireysel davranışlar da önemlidir.
• Endemik türü dünya genelinde yaşayan bir tür sanmak: Endemik tür yalnızca belirli bir alana özgüdür; başka yerlerde doğal olarak bulunmaz.

Kısaca özet

Kısaca: Biyoçeşitlilik; genetik, tür ve ekosistem düzeyinde incelenir. Habitat kaybı, kirlilik, iklim değişikliği ve aşırı avlanma başlıca tehditlerdir. Milli parklar, tohum bankaları ve sürdürülebilir kullanım koruma için gereklidir.

Kısaca bu derste öğrendiklerimizi toparlayalım:

• Biyoçeşitlilik; genetik, tür ve ekosistem düzeyinde incelenir.
• Habitat kaybı, kirlilik, iklim değişikliği ve aşırı avlanma başlıca tehditlerdir.
• Milli parklar, tohum bankaları ve sürdürülebilir kullanım koruma için gereklidir.
• Anadolu buzul çağı boyunca güvenli sığınak (refüj) görevi gördüğü için pek çok eski tür burada korunmuştur.
• IUCN kırmızı listesinde kategoriler tehdit derecesine göre EX'den LC'ye kadar sıralanır.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. 12000 bitki türünden 4800'ü endemikse endemizm oranı kaçtır? (Şıklar: %20 · %40 · %60 · %80)
2. Biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedeni nedir? (Şıklar: Doğal afetler · Habitat yok edilmesi · İklim değişikliği · Aşırı üreme)
3. Biyoçeşitlilik hangi düzeylerde incelenir? (Şıklar: Sadece tür düzeyinde · Genetik, tür ve ekosistem düzeylerinde · Sadece ekosistem düzeyinde · Sadece genetik düzeyinde)

Cevap anahtarı: 1) %40 — 4800 / 12000 = 0,4 olduğundan oran %40'tır.

2) Habitat yok edilmesi — Habitat yok edilmesi (ormansızlaşma, sulak alanların kurutulması) biyoçeşitlilik kaybının en önemli nedenidir.

3) Genetik, tür ve ekosistem düzeylerinde — Biyoçeşitlilik genetik, tür ve ekosistem olmak üzere üç düzeyde incelenir.

Bu dersten sonra neler var?

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar) — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• İnsan-Etkileşimi ve Çevre Sorunları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Biyolojik Birikim — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tür İçi ve Türler Arası Etkileşimler — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Biyoçeşitlilik başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Biyoçeşitliliğin üç düzeyini (genetik, tür, ekosistem) örneklerle açıkla. Her düzeyde bir kayıp örneği ver ve bu kaybın bir üst düzeyi nasıl etkilediğini göster. (15 puan)
• IUCN kırmızı listesindeki kategorileri (DD, LC, NT, VU, EN, CR, EW, EX) doğru sıraya diz ve iki kategori arasındaki farkı örnek vererek açıkla. (10 puan)
• Biyoçeşitliliğin genetik, tür ve ekosistem düzeylerini örneklerle açıklayıp Türkiye gibi geçiş bölgelerinde bu çeşitliliğin neden yüksek olduğunu iki gerekçeyle savunuz. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir kuş türü IUCN listesinde 'nesli doğada tükenmiş (EW)' kategorisindedir. Bu tür için hangi durum söylenebilir ve koruma için öncelik nedir?

1. Adım 1: EW kategorisi, türün doğada hiçbir bireyinin kalmadığını ancak koruma altındaki bireylerin yaşadığını gösterir.
2. Adım 2: Tür henüz tamamen tükenmediğinden (EX) genetik çeşitlilik korunabilir sayılır.
3. Adım 3: Öncelik, popülasyonu yeniden doğal yaşam alanına yerleştirmek (yeniden dağıtım) olmalıdır.

Sonuç/cevap: Doğada bireyleri kalmamıştır; koruma altındaki bireylerle habitatına yeniden yerleştirme önceliklidir.