10. SınıfBiyoloji
Biyoloji · 10. Sınıf · Ekosistem Ekolojisi ve Güncel Çevre Sorunları
Bu derste Besin Zinciri ve Besin Ağı başlığına çalışacağız. Süreçleri adım adım takip edeceğiz; bir aşamanın nerede başlayıp nerede bittiğini bilmek konunun omurgasıdır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Bu konuyu anlamanın ön koşulu Ekosistem Kavramı bilgisidir. Ekosistem Kavramı konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.
Besin zinciri, enerjinin üreticiden tüketiciye aktarıldığı sıralı yoldur; birçok zincirin kesişmesi besin ağını oluşturur. Her halkaya trofik düzey denir. Bir canlı birden çok trofik düzeyde yer alabilir.
Besin zinciri, besin ve enerjinin canlılar arasında aktarıldığı sıralı zincirdir. Birçok besin zincirinin birleşmesiyle besin ağı oluşur.
Bitki → Tavşan → Tilki → Kartal
Küçük balık → Büyük balık → Deniz aslanı
Ölü yaprak → Mantar → Bakteri → Solucan
Enerji piramidi her koşulda daralan şekildedir; çünkü her basamakta enerjinin yaklaşık yüzde doksanı ısı olarak kaybolur.
Sayı ve biyokütle piramitleri ise ters basamak gösterebilir. Örneğin tek bir ağaç binlerce yaprak böceğini besleyebilir; burada ters giden şey birey sayısıdır, enerji değil.
Besin ağı, bölgedeki canlıların beslenme ilişkileri tek tek yazıldığında ortaya çıkar. Okların enerjinin aktarıldığı yönü gösterdiği unutulmamalıdır; ok her zaman besinini elde edenden onu yiyene doğru çizilir.
Aynı canlı birden çok zincirde yer alabilir: bir sincap hem tohum yiyen otçul hem de yırtıcının avıdır. Bir tür besin ağından çıkarıldığında önceki ve sonraki düzeylerin birey sayıları da değişir; sınavlarda en çok istenen çıkarım budur.
Bu derste öğrendiklerimizi günlük hayatta görmek, konuyu kalıcı hale getirir. Aşağıdaki görevde Besin Zinciri ve Besin Ağı bilgisi bir işin içinde kullanılıyor; çözümü kendiniz yazmayı deneyin.
Uygulama sorusu: Gördüğün bir belgesel ya da çevrenden örnek bir besin zincirini en az dört basamak olarak yaz. Her basamaktaki trofik düzeyi, alınan enerji miktarını (%10 kuralı) ve kayıpların nereye gittiğini gösteren bir tablo hazırla.
Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Göl Besin Zinciri
Soru: Bir göl besin zinciri: Algler (üretici) → Daphnia (birincil tüketici) → küçük balık (ikincil tüketici) → büyük balık (üçüncül tüketici) → balıkçıl kuşu (dörtüncül tüketici). Bu zincirde enerjinin %10'u aktarılır.
Cevap: Zincir alglerden başlayıp balıkçıl kuşuna kadar uzar; her basamakta enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u aktarılır.
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Biyoakümülasyon
Soru: DDT böcek ilacının göl ekosisteminde biyoakümülasyonu: Suda DDT miktarı çok düşüktür, ancak fitoplanktonlarda birikir, zooplanktonlarda daha fazla, küçük balıklarda daha fazla, büyük balıklarda en yüksek düzeye ulaşır.
Cevap: Sudaki düşük miktar besin zinciri boyunca katlanarak artar ve en yüksek konsantrasyon büyük balıklarda görülür.
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|---|---|
| Besin zinciri | Enerjinin üreticiden tüketiciye aktarıldığı sıralı yoldur; birçok zincirin kesişmesi | Enerji akışının tersine dönebileceğini düşünmek |
| Trofik düzey | Bir canlı birden çok trofik düzeyde yer alabilir. | Trofik düzeyle tür sayısını karıştırmak |
| Besin ağı | Bölgedeki tüm besin zincirlerinin kesişiminden oluşur. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Trofik düzeyde | Üst etçiller 4. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
Konudaki kural ve ölçüleri tek tabloda topladık. Bu tablo, tekrar anlarında ilk bakılacak yerdir.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|---|---|
| Her düzeyde enerjinin yalnızca ~%10'u bir üst düzeye geçer. | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Göl Besin Zinciri |
| Kalan ~%90 solunum ve ısı ile kaybolur. | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 4: Basamaklarda Kalan Enerji |
| Besin zinciri: Güneş → Üretici → Otçul → Yırtıcı → Ayrıştırıcı | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Göl Besin Zinciri |
| Her trofik basamakta enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u sonrakine geçer | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Göl Besin Zinciri |
| Enerji piramidi her zaman daralan; sayı ve biyokütle piramitleri ters olabilir | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Göl Besin Zinciri |
Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.
Kısaca: Besin zinciri enerjinin üreticiden tüketiciye aktarım yoludur; ağ ise zincirlerin kesişiminden oluşur. Her trofik düzeyde enerjinin yalnızca %10'u aktarılır. Bu nedenle üst düzeylerde birey sayısı ve biyokütle azalır.
Anlatımı bir cümlede özetleyeceksek, şunu söyleyebiliriz:
Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.
Cevap anahtarı: 1) 2. düzey — Otçul hayvanlar birincil tüketiciler olarak 2. trofik düzeydedir.
2) %10 — %10 kuralına göre enerjinin sadece %10'u bir sonraki trofik düzeye aktarılır.
3) Tüm besin zincirinin etkilenmesine — Bir türün yok olması besin zincirindeki tüm bağlı türleri etkiler.
Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:
Bu derste Besin Zinciri ve Besin Ağı konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Üretici basamağında 12000 kJ enerji varsa ve zincirde üreticiden sonra üç trofik basamak bulunuyorsa en üstteki yırtıcıya kaç kJ ulaşır?
Sonuç/cevap: En üst basamaktaki yırtıcıya 12 kJ enerji ulaşır.
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Her düzeyde enerjinin yalnızca ~%10'u bi | Her düzeyde enerjinin yalnızca ~%10'u bir üst düzeye geçer. |
| Kalan ~%90 solunum ve ısı ile kaybolur. | Kalan ~%90 solunum ve ısı ile kaybolur. |
| %10 kuralına göre enerjinin sadece %10'u | %10 kuralına göre enerjinin sadece %10'u bir sonraki trofik düzeye aktarılır. |
| Otçul hayvanlar birincil tüketiciler ola | Otçul hayvanlar birincil tüketiciler olarak 2. trofik düzeydedir. |
| Besin ağı, bölgedeki tüm besin zincirler | Besin ağı, bölgedeki tüm besin zincirlerinin kesişiminden oluşur. |
Enerji akışının tersine dönebileceğini düşünmek: Besin zincirindeki oklar tek yönlüdür.
Trofik düzeyle tür sayısını karıştırmak: Trofik düzey beslenme konumudur.
%10 kuralını bütün enerjiye uygulamak: Bu, bir üst düzeye aktarılan orandır.
Biyolojik birikimi "canlı ağırlığı" sanmak: Birikim, toksik maddenin yoğunlaşmasıdır.
Bu derste Besin Zinciri ve Besin Ağı başlığına çalışacağız. Süreçleri adım adım takip edeceğiz; bir aşamanın nerede başlayıp nerede bittiğini bilmek konunun omurgasıdır.
Besin zinciri, enerjinin üreticiden tüketiciye aktarıldığı sıralı yoldur; birçok zincirin kesişmesi besin ağını oluşturur. Her halkaya trofik düzey denir. Bir canlı birden çok trofik düzeyde yer alabilir.
Bu derste Besin Zinciri ve Besin Ağı başlığına çalışacağız. Süreçleri adım adım takip edeceğiz; bir aşamanın nerede başlayıp nerede bittiğini bilmek konunun omurgasıdır. Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
Enerji akışının tersine dönebileceğini düşünmek: Besin zincirindeki oklar tek yönlüdür. Trofik düzeyle tür sayısını karıştırmak: Trofik düzey beslenme konumudur.
Her düzeyde enerjinin yalnızca ~%10'u bir üst düzeye geçer. · Kalan ~%90 solunum ve ısı ile kaybolur. · Besin zinciri: Güneş → Üretici → Otçul → Yırtıcı → Ayrıştırıcı · Her trofik basamakta enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u sonrakine geçer
Bir besin zincirinde bir türün yok olması neye neden olur?
Doğru cevap: D) Tüm besin zincirinin etkilenmesine
Bir türün yok olması besin zincirindeki tüm bağlı türleri etkiler.
Her trofik düzeyde enerjinin ne kadarı bir sonraki düzeye aktarılır?
Doğru cevap: A) %10
%10 kuralına göre enerjinin sadece %10'u bir sonraki trofik düzeye aktarılır.
Otçul hayvanlar hangi trofik düzeydedir?
Doğru cevap: B) 2. düzey
Otçul hayvanlar birincil tüketiciler olarak 2. trofik düzeydedir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Biyoloji için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Besin Zinciri ve Besin Ağı konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç