Deyim ve Atasözü — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Deyim, atasözü ve özdeyiş kavramlarını tanımlar ve örneklerle gösterir.
• Deyim-bileşim ile yarım kalıp deyim yapılarını tanır ve aralarındaki farkı belirtir.
• Kalıplaşmış söz öbeklerinin metin içindeki işlevini açıklar.
• Bir deyim ya da atasözünün anlamını çıkarma yoluyla yorumlar.
• Deyim ile atasözünü gerekçesiyle birlikte ayırt eder.
• Atasözlerinin yapısını ve iki noktalı bölüm düzenini inceler.
• Verilen kalıp ifadeleri sayım yoluyla sınıflandırır ve gerekçelendirir.

Önemli noktalar

• Deyim, atasözü ve özdeyişin üçü de kalıplaşmış söz öbeğidir; ayrım taşıdıkları anlamdan doğar.
• Deyimin yapısı sabittir; hiçbir sözcüğü çıkarılamaz ya da yerine başka sözcük konulamaz.
• Atasözü bir olaydan sonuç çıkarır, özdeyiş ise yalnızca bir düşünceyi özetler.
• Deyim-bileşimde iki parça tek başına anlamını yitirir; bütün birlikte düşünülür.
• Yarım kalıp deyimde eksik bölüm cümlenin bağlamına göre doldurulur ve sabit yapı bozulmaz.
• Kalıp ifade, günlük dilde kullanımı yerleşmiş anlatım birimidir ve günlük konuşmanın parçasıdır.

Formüller ve kurallar

• Deyim = sabit anlamlı, en az iki sözcükten kurulan söz öbeğidir
• Atasözü = bir olay üzerinden genel bir sonuç çıkaran kalıplaşmış söz öbeğidir
• Özdeyiş = bir düşünceyi ya da yaşam deneyimini özetleyen kalıplaşmış söz öbeğidir
• Deyim-bileşim = ikinci deyimin birincinin anlamını tamamladığı birleşik yapıdır
• Yarım kalıp deyim = yapısı sabit, bir bölümü eksik olduğu için cümleye göre tamamlanan ifadedir
• Kalıplaşmış ifade = anlamı olduğu için parçalarına ayrılamayan söz öbeğidir
• Tür tespiti = davranış anlatılıyorsa deyim, sonuç çıkarılıyorsa atasözü, düşünce özetleniyorsa özdeyiş

Sık yapılan hatalar

• Atasözünü deyim sanmak: Atasözü bir olaydan genel bir sonuç çıkarır; deyim ise tek bir davranışı ya da durumu anlatır. Bu ayrım yapılmadan yorumlanan ifadelerde seçenek kolaylıkla elenir.
• Deyimi tek sözcüklü sanmak: Deyim en az iki sözcükten kurulur ve yapısı sabittir. Tek sözcükten oluşan bir ifadede deyim aranmamalıdır.
• Özdeyişi atasözü sanmak: Özdeyiş bir düşünceyi özetler ama bir olaydan sonuç çıkarmaz. Bu yüzden özdeyişte neden-sonuç bağlantısı aranmamalıdır.
• Bütünlüğü bozmak: Kalıplaşmış ifadenin bir sözcüğü çıkarılamaz, yerine başka sözcük konulamaz ya da sıralaması değiştirilemez. Bu kural denetlenmeden yorum yapılırsa seçenek bulunamaz.
• Deyim-bileşimi iki deyime bölmek: Deyim-bileşimin ikinci parçası birincisinin anlamını tamamlar. Parçalar ayrı ayrı yorumlanırsa anlam bütünlüğü kaybolur.
• Sayım sorusunda türü karıştırmak: Kalıp ifade sayılırken deyim ile atasözünün ayrımı gözden geçirilmelidir. Arka arkaya gelen kalıpların türü karıştırılırsa sayaç hatalı sonuç verir.

Hızlı tekrar ipuçları

• Tür tespitinde en güvenli ölçüt nedenselliktir: neden-sonuç bağı varsa atasözü düşünülür.
• Sözcük sayısına bakarak karar verme; bazı özdeyişler iki, bazı deyimler üç sözcükten oluşur.
• Cümlede ifadenin yerine geçebilecek başka bir ifade bulunmaya çalışın; bulunamıyorsa kalıplaşmıştır.
• Deyim-bileşim sorularında ikinci parçanın birinciye bağlandığı yeri cümle içinde gösterin.
• Hata-avı soru kökünde olumsuzluk "yanlıştır", "doğru değildir" ya da "sayılmaz" biçimlerinde kurulur.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra Deyim ve Atasözü konusunun çözümlü sorularını çöz.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin