Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Tarih, geçmişte olmuş bitmiş şeylerin listesini sıralamak değildir. Sınıf defterine yazılan bir tarih bilgisi, ancak o günün neden önemli olduğu açıklanabiliyorsa tarih bilgisine dönüşür. Bu yüzden tarih biliminin ilk işi olayı olduğu günden ayıklamak değil, olayın hangi koşullar içinde ve hangi gerekçelerle gerçekleştiğini göstermektir. Elimize geçen her belgede önce şu soruyu sormak gerekir: bunu kim, ne zaman ve neden yazdı?
Bu konuda iki temel beceri kuracağız. Birincisi kronoloji: olayları tarih sırasına koyup aralarındaki süreyi ve öncelik sonralık ilişkisini doğru kurmak. İkincisi kaynak eleştirisi: elimizdeki belgenin ne kadar güvenilir olduğunu anlamak. Bu iki beceri birbirini besler. Tarihi doğru sıralayamadığınız bir olayı yorumlayamaz, kaynağı denetlemediğiniz bir belgeyi dayanak yapamazsınız. Sınavda da en çok puan kaybettiren yer, olduğunu sandığımız tarihi iki olay arasına yerleştiremeyen öğrencide yaşanır.
Ön Bilgi: Kaynak, Arşiv ve Yardımcı Bilimler
Belge denince akla kâğıt gelir; oysa tarihçinin elindeki malzeme çok daha geniştir. Yazılı belge, mezar taşı, sikke, silah, duvar resmi, iskelet, kerpiç tuğla, gemi kütüğü, tapu kaydı; hepsi birer kaynaktır. Bunların bir arada durduğu yere arşiv, kazıyla ortaya çıkan yerden alınan malzemeye kazı buluntusu denir. Bu malzemeyi kendi alanıyla okuyan yardımcı bilimler tarihin ayrılmaz parçasıdır: arkeoloji yazılı olmayan kalıntıları, epigrafi taş ve mermer üzerindeki yazıtları, nümizmatik sikkeleri, paleografi eski el yazılarını, filoloji metinlerin dil yapısını, coğrafya mekânı inceler.
Her bilgi dalında doğru ile yanlış arasındaki fark, o bilginin kendi ölçütüyle denetlenir. Tarihte olayın kendisi değil, olaya dair elimizdeki tanıklık denetlenir. Bir komutanın kendi seferini anlattığı raporda düşmanı küçük gösteren ifadeler bulunması, o raporun tamamen değersiz olduğu anlamına gelmez; yalnızca yazarın bakış açısını ortaya koyar. Bu yüzden eleştiri, kaynağı atmak değil ağırlığını belirlemektir. Tarihçi, hiçbir kaynağı mutlak doğru kabul etmez ama hiçbir kaynağı da gerekçesiz reddetmez.
Temel Kurallar
Tarih, olayı anlatmakla yetinmez, olayı gerekçesiyle birlikte açıklamalıdır. "Roma İmparatorluğu M.S. 476'da yıkıldı" cümlesi bir tarih bilgisidir; "Roma İmparatorluğu M.S. 476'da yıkıldı çünkü batıdaki eyaletler birbirini tanımadı" cümlesi ise bir tarih açıklamasıdır. Sınavda hangi cümlenin açıklama olduğu sorulduğunda, cümlenin arkasında "çünkü", "böylece", "bu nedenle" gibi bir bağ kurulup kurulmadığına bakılır.
Kronoloji, tarihin omurgasıdır. İki olay arasında "önce" ilişkisi kurulabiliyorsa biri diğerine neden olabilir; kurulamıyorsa aranalarındaki ilişki bambaşkadır. Tarih sorularının yarısı, öğrenciden bir olayı diğerinin içine yerleştirmesini ister. Bu işlem için olayın tarihini bilmek tek başına yetmez; o tarihin hangi çağa ait olduğunu da bilmek gerekir.
Kaynak eleştirisi iki aşamalıdır: iç eleştiri ve dış eleştiri. İç eleştiri kaynağın kendi içine bakar: yazar kimdir, ne zaman yazmıştır, hangi amaçla yazmıştır, üslubu neyi ele verir. Dış eleştiri kaynağı başka kaynaklarla karşılaştırır: aynı olayı anlatan ikinci bir belge bulunabilir veya bulunamayabilir. İki inceleme birlikte yapılır; yalnız birini yapmak kaynağın güvenilirlik derecesini tek başına belirlemez.
Bir kaynak her zaman güvenilir değildir; ama hiçbir kaynak da tamamen işe yaramaz değildir. Yanıltıcı görünen bir belge, yazarının niyetini, döneminin dilini ya da düşünme biçimini göstermesi bakımından değerlidir. Tarihçi çözüm, kaynakların birbirini tutmaması veya tamamen tutmaması değil, birbirini tutmama biçimlerini inceleyerek elde edilir.
Tarihçi yalnız geçmişi değil, kendi döneminin de farkındadır. Bir tarihçinin dönemi, onun hangi sorunları önemsemesini etkiler. Bu yüzden tarih yazımı yalnız bir olay listesi değil, bir yorum sanatıdır. Yorumun gücü, dayandığı belgelere ve o belgelerin nasıl denetlendiğine bağlıdır. Tarihçinin kendi çağının izini taşıması kaçınılmazdır; gizlenmesi değil, açıkça belirtilmesi gerekir.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, tarih çalışmasında sık karıştırılan kavramları ayıran ölçütleri gösterir. Sınavda iki terim yan yana verildiğinde hangi sütuna bakacağınız cevabı belirler.
| Kavram | Ne sorar? | Örnek | Elde edilen sonuç |
|---|
| Birincil kaynak | Olayın çağına yakın kim yazdı? | Bir komutanın kendi seferine ait raporu | Yazarın çıkarı ve çekincesi bilinir |
| İkincil kaynak | Sonradan hangi araştırmacı derledi? | Bir ansiklopedinin tarih maddesi | Başka kaynaklarla karşılaştırılmalıdır |
| İç eleştiri | Kaynağın kendi içi tutarlı mı? | Yazarın kimliği, amacı ve üslubunun incelenmesi | Kaynağın güvenilirlik sınırı çizilir |
| Dış eleştiri | Başka kaynaklar ne diyor? | İki bağımsız metnin karşılaştırılması | Doğruluk ya da karşıtlık kanıtlanır |
| Kronoloji | Olaylar hangi sırada olmuş? | İlk Çağ ile Orta Çağ ayrımının yapılması | Öncelik ve sonralık ilişkisi çıkar |
| Milat | Hangi yıl başlangıç sayılır? | Milattan sonra ifadesinin kullanılması | Yılların yazım biçimi değişir |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Sorunun tarih tarafını çözün. Önce olayın yılını ve çağını belirleyin. M.Ö. ile M.S. arasındaki farkı ararken yıl sıfırı olmadığı için iki yıl toplandıktan sonra bir yıl düşülür. Yalnız aynı yüzyılda geçen olaylarda basit çıkarma yeterlidir.
Adım 2 — Kaynağın türünü belirleyin. Belge, olaydan hemen sonra kaleme alınmış veya olaya tanıklık etmiş biri tarafından yazılmışsa birincil kaynaktır. Yüzyıllar sonra derlenen bir çalışma ise ikincil kaynaktır. Ayrım, konuya değil, kaynağın oluşum zamanına göre yapılır.
Adım 3 — İç eleştiriyi uygulayın. Yazar kimdir, olayın tarafı mıdır, amacı nedir, hangi terimleri kullanmıştır? Bir savaş raporunda düşmanı küçük gösteren bir ifade bulunması, kaynağın tümüyle reddi için değil, yazarın tarafının bilinmesi için bir veridir.
Adım 4 — Dış eleştiriyi uygulayıp karar verin. Aynı olayı anlatan ikinci bir kaynak varsa karşılaştırın. İki kaynak birbirini doğruluyorsa güvenilirlik artar; biri diğerini çürütüyorsa ilk kaynağın değerini düşürür ama tamamen ortadan kaldırmaz. Sonuçta kaynağa bir ağırlık atarsınız, etiket değil.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda puan kaybı çoğu zaman kavramı bilmemekten değil, kavramın taşıdığı işlevi ters kurmaktan gelir. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Kaynakları yalnız yazılı-şekilli olarak düşünmek: Yazılı olmayan her malzeme de kaynaktır. Mezar taşı, sikke, iskelet ve duvar resmi, tarihçiye yazılı bir belgeden çok daha doğrudan bilgi verebilir.
- İç ve dış eleştiriyi birbirine karıştırmak: Yazarın kim olduğunu ve üslubunu incelemek iç eleştiridir; aynı olayı anlatan başka bir metinle karşılaştırmak dış eleştiridir. İkisi birbirinin yerine geçmez.
- Yıl hesabında yıl sıfırını unutmak: M.Ö. ile M.S. arasındaki süre hesaplanırken toplamdan bir yıl düşülür; çünkü yıl sıfırı yoktur. Aynı yüzyıl içindeki iki olay arasında ise yalnız çıkarma yapılır.
- Dönem adlarını olaylardan önce gelen bir kalıp sanmak: İlk Çağ, Orta Çağ ve Yeni Çağ ayrımı tek bir olaya bağlanmaz; birden çok olayın bir araya gelmesiyle oluşan genel bir çerçevedir. Bir olayın bu çerçevenin nereye oturacağını sınamak için tarihini bilmek gerekir.
- Olgu ile yorumu ayırmamak: "Batı Roma M.S. 476'da yıkıldı" bir olgudur, çünkü denetlenebilir bir tarih verisi içerir. Bu yıkımın nedenleri hakkında söylenen cümle ise bir yorumdur. İkisinin karıştırılması soruyu yanıtsız bırakır.
- Yanlış kaynağı tamamen değersiz saymak: Amaçtan sapmış bir belge bile dönemin dilini, örfünü ve düşünme biçimini gösterir. Kaynak atılırken alınan bilgi de kaybolur; bu yüzden kaynak ağırlıklandırılır, tamamen silinmez.
Özet
Tarih, olayın kendisi kadar o olayın hangi kaynaktan, hangi gerekçeyle ve hangi sırayla öğrenildiğiyle ilgilidir. Tarih biliminin konusu insan toplumlarının geçmişindeki olay ve olgulardır. Kullanılan malzeme yalnız yazılı belge değildir; arkeoloji, epigrafi, nümizmatik, paleografi ve filoloji gibi yardımcı bilimler devreye girer. Kaynak türleri oluşum zamanına göre ayrılır: olayın çağına yakın ifadeler birincil, sonradan derlenen çalışmalar ikincil kaynaktır. Bir kaynağın değerlendirilmesi iki aşamalıdır; iç eleştiri yazarı, amacı ve üslubu inceler, dış eleştiri kaynağı başka kaynaklarla karşılaştırır. Kronoloji olayları en eskiden en yeniye dizer ve aralarındaki süreyi hesaplar; milat yılı 570, hicrî takvimin başlangıcı hicrettir. Yıl sıfırı olmadığı için M.Ö. ile M.S. arasındaki süre hesabında toplamdan bir yıl düşülür. Denetlenebilir tarih verisi içeren cümle olgu, neden-sonuç ilişkisi kuran cümle ise yorumdur.
Ders çıkışı şu beş cümleyi tamamlamayı deneyiniz: (1) Bir kaynağın birincil sayılmasının ölçütü nedir? (2) İç eleştiri ile dış eleştirinin baktığı yer nelerdir? (3) Milat hangi yılı ifade eder? (4) M.Ö. ile M.S. arasındaki süreyi neden bir yıl düşerek buluruz? (5) Bir cümlenin yorum olduğunu nasıl anlarsınız? Her biri için bir cümlelik gerekçe yazın. Ardından bir haber sitesinde yayımlanmış bir tarih haberini alıp bu haberin hangi kaynaklara dayandığını tahmin edin ve eleştirmenizde hangi soruyu soracağınızı yazın.
Ne Öğreneceğiz
Tarih biliminin konusunu ve çalışma yöntemini tanıma; birincil ve ikincil kaynakları ayırma; iç eleştiri ile dış eleştirinin ne yaptığını açıklama; olayları kronolojik sıraya koyma, aralardaki süreyi hesaplama ve M.Ö. ile M.S. arasındaki yıl hesabını doğru yapma becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Tarih biliminin incelediği alanı, tarihçinin kullandığı kaynak türlerini ve yardımcı bilimleri örnekleriyle açıklar.
- Bir belgenin birincil mi yoksa ikincil mi olduğunu gerekçesiyle belirler.
- İç eleştiri ile dış eleştirinin amacını, birbirinden farkını ayırt eder.
- Verilen olayları en eskiden en yeniye doğru sıralar ve aralarındaki süreyi hesaplar.
- Milat, hicrî takvim ve M.Ö./M.S. yazımlarının neye dayandığını açıklar.
- Bir olgu ile bir yorum arasındaki farkı göstererek hangi cümlenin yorum olduğunu gerekçesiyle belirtir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir generalin seferini kendi yazdığı mektupla anlatması hangi kaynak türüdür?
- Mektubu yazan kişi olayın çağına yakın ve olayın içindedir.
- Kaynak, olaydan hemen sonra veya olay sürerken oluşturulmuştur.
- Bu nedenle kaynağın türü ikincil değil birincildir.
Sonuç/cevap: Birincil kaynak
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir olayı anlatan en güvenilir kaynak nasıl seçilir?
- Kaynakların yazılma zamanı karşılaştırılır.
- Olaya zaman ve mekân bakımından en yakın olan kaynak öne çıkar.
- Bu kaynağın verileri diğer kaynaklarla da desteklenip desteklenmediği denetlenir.
Sonuç/cevap: Olaya en yakın kaynak, karşılaştırma sonucuyla birlikte
Kendini Dene
Soru: Elinizde bir devletin iki savaşı anlatan rapor var. Birinci rapor yalnız devletin komutanı tarafından, ikinci rapor ise karşı tarafın bir subayı tarafından yazılmıştır. Bu iki raporla bir olayın gerçekleşme sırasını nasıl doğru tespit edersiniz?
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: İki raporun da birincil kaynak olduğu, çünkü her ikisinin de yazarları olaya tanıklık etmiş kişiler olduğu belirtilir (4 puan). İç eleştiri adımında her raporun yazarının tarafı ve yazma amacının değerlendirildiği yazılır (5 puan). Dış eleştiri adımında iki metnin karşılaştırıldığı ve çelişen noktaların işaretlendiği belirtilir (5 puan). Yalnız her iki raporun da ortak verdiği, çelişmediği bilginin olay sırasını belirlemede kullanıldığı yazılır (3 puan). Kaynağı kullanan tarafın görüşünün kaynağa yansıdığı, bu yüzden kaynağın tümüyle reddedilmediği belirtilir (3 puan). Toplam 20 puan.
