tyt. SınıfTarih

Tarih Bilimi ve Kronoloji — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Tarih biliminin incelediği alanı, tarihçinin kullandığı kaynak türlerini ve yardımcı bilimleri örnekleriyle açıklar.
Bir belgenin birincil mi yoksa ikincil mi olduğunu gerekçesiyle belirler.
İç eleştiri ile dış eleştirinin amacını, birbirinden farkını ayırt eder.
Verilen olayları en eskiden en yeniye doğru sıralar ve aralarındaki süreyi hesaplar.
Milat, hicrî takvim ve M.Ö./M.S. yazımlarının neye dayandığını açıklar.
Bir olgu ile bir yorum arasındaki farkı göstererek hangi cümlenin yorum olduğunu gerekçesiyle belirtir.

Tarih biliminin konusu, insan toplumlarının geçmişinde gerçekleşen olay ve olgulardır; doğanın olaylarını inceleyen dal değildir.
Birincil kaynak, olayın çağına yakın veya olaya tanıklık etmiş bir kişinin kendi ifadesidir; ikincil kaynak ise bu ifadelerden yararlanarak sonradan yazılmıştır.
İç eleştiri kaynağın kendi içine, dış eleştiri kaynağın başka kaynaklarla karşılaştırılmasına bakar.
Milat, İslam tarihinde Hz. Muhammed'in doğum yılı olan 570'dir; hicrî takvim ise hicretin gerçekleştiği 622 yılını başlangıç alır.
M.Ö. milattan önceyi, M.S. milattan sonrayı gösterir; yıl sıfırı bulunmadığı için iki farklı çağın yılları toplandığında bir yıl düşülür.
İlk Çağ M.Ö. 3000 ile M.S. 476, Orta Çağ M.S. 476 ile 1453, Yeni Çağ ise M.S. 1453'ten itibaren kabul edilir.
Tarihçi bir kaynağı tamamen doğru ya da tamamen yalan saymaz; kaynağın ağırlığını yazarın kimliği, amacı ve karşılaştırılabilir belgelerin varlığına göre belirler.

Tarihî olayın tarihi = kaynakta geçen zaman bilgisinin kronolojik sıraya konması
Yıl hesabı = aynı yüzyılda olaylar arasında büyük yıldan küçük yıl çıkarılır
M.Ö. ile M.S. arasındaki süre = M.Ö. yılı + M.S. yılı - 1 (yıl sıfırı yoktur)
Kaynak değerlendirmesi = iç eleştiri (yazar, amaç, üslup) + dış eleştiri (başka kaynakla karşılaştırma)
Tarih açıklaması = ne oldu + ne zaman + neden ve sonucu; yalnız "ne oldu" cümlesi tarih bilgisi sayılır
Dönemleme = birbirini izleyen olayların başlangıç ve bitiş yıllarının dikkate alınması
Yakınlık ilkesi = olaya zaman ve mekân bakımından en yakın kaynak, daha güvenilir kabul edilir

Kaynakları yalnız yazılı-şekilli olarak düşünmek: Yazılı olmayan her malzeme de kaynaktır. Mezar taşı, sikke, iskelet ve duvar resmi, tarihçiye yazılı bir belgeden çok daha doğrudan bilgi verebilir.
İç ve dış eleştiriyi birbirine karıştırmak: Yazarın kim olduğunu ve üslubunu incelemek iç eleştiridir; aynı olayı anlatan başka bir metinle karşılaştırmak dış eleştiridir. İkisi birbirinin yerine geçmez.
Yıl hesabında yıl sıfırını unutmak: M.Ö. ile M.S. arasındaki süre hesaplanırken toplamdan bir yıl düşülür; çünkü yıl sıfırı yoktur. Aynı yüzyıl içindeki iki olay arasında ise yalnız çıkarma yapılır.
Dönem adlarını olaylardan önce gelen bir kalıp sanmak: İlk Çağ, Orta Çağ ve Yeni Çağ ayrımı tek bir olaya bağlanmaz; birden çok olayın bir araya gelmesiyle oluşan genel bir çerçevedir. Bir olayın bu çerçevenin nereye oturacağını sınamak için tarihini bilmek gerekir.
Olgu ile yorumu ayırmamak: "Batı Roma M.S. 476'da yıkıldı" bir olgudur, çünkü denetlenebilir bir tarih verisi içerir. Bu yıkımın nedenleri hakkında söylenen cümle ise bir yorumdur. İkisinin karıştırılması soruyu yanıtsız bırakır.
Yanlış kaynağı tamamen değersiz saymak: Amaçtan sapmış bir belge bile dönemin dilini, örfünü ve düşünme biçimini gösterir. Kaynak atılırken alınan bilgi de kaybolur; bu yüzden kaynak ağırlıklandırılır, tamamen silinmez.

"Birincil" sözcüğü kaynağın konusuna değil, oluşum zamanına aittir. Çok eski bir çağın konusunu anlatan yeni bir ansiklopedi maddesi ikincil kaynaktır.
İç eleştiri için yazar, zaman, yer ve amaç sorulur; dış eleştiri için "başka bir belge var mı" sorusu sorulur. Karıştırmadan önce bu iki soruyu ayırın.
"M.Ö." ile "M.S." karışık gelen bir hesapta iki yılı topladıktan sonra bir yıl düşün; aynı yüzyıl içinde çıkarma yapmak yeterlidir.
Sıralama sorularında önce her olayın yılını yazın, sonra küçükten büyüğe sıralayın; olayları önce okuma sırasıyla değil tarih sırasıyla dizin.
Yorum cümlesi arayan sorularda cümlenin içinde bir gerekçe bağlantısı arayın; bağlantı yoksa cümle büyük olasılıkla bir bilgi vermektedir, açıklamak değil.
Kronolojide "önce" ilişkisi kurulabiliyorsa olaylar arasında bir neden-sonuç bağı düşünülür; ilişki kurulamıyorsa aralarında başka bir olay vardır.

Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.