I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı

Konu Anlatımı

I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri ve Bloklar

I. Dünya Savaşı, Avrupa devletleri arasındaki sömürge ve pazar rekabeti, silahlanma yarışı, ittifak sistemleri ve milliyetçilik hareketlerinin birleşmesiyle çıkmıştır. Devletler iki blokta toplanmıştır: İtilaf Devletleri (Rusya, İngiltere, Fransa) ile İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya). İtalya savaş içinde taraf değiştirmiş, savaş sonunda itilaf yanında yer almıştır.

Savaşın kıvılcımı, 28 Haziran 1914'te Bosna'nın başkenti Saraybosna'da Avusturya-Macaristan veliahtı Franz Ferdinand'ın Sırp bir milliyetçi tarafından öldürülmesi oldu. Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilan etmesiyle (Temmuz 1914) ittifaklar devreye girdi ve savaş bütün Avrupa'ya yayıldı. Osmanlı Devleti, savaşa Ekim 1914'te Karadeniz'de Rus limanlarına düzenlenen baskının ardından girmiştir.

Savaş Cepheleri ve Osmanlı'nın Katılımı

Osmanlı Devleti savaşa birden fazla cephede katılmıştır. Çanakkale Cephesi'nde İtilaf donanması 18 Mart 1915'te boğazı geçmeyi denemiş ancak başarılı olamamış; bunun üzerine karadan çıkarma yapılmış, Ağustos 1915'teki taarruzla düşman geri itilmiştir. Mustafa Kemal Paşa burada Anafartalar Grup Komutanlığı göreviyle tanınmıştır.

Diğer cephelerde de çarpışmalar sürmüştür: Kafkasya Cephesi'nde Sarıkamış harekâtı (1914-1915), Irak Cephesi'nde Kut'ül Amare zaferi (1916), ayrıca Hicaz-Yemen, Sina-Palestina ve Galiçya cepheleri. Savaşın uzaması ekonomiyi çökertmiş, gıda kıtlığı ve Washington Hattı gibi iç sıkıntılara yol açmıştır.

Mondros Ateşkesi ve İşgaller

Almanya'nın 1918'de ateşkes istemesiyle Osmanlı Devleti de 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştır; bu, Osmanlı'nın imzaladığı ilk ateşkes antlaşmasıdır. Antlaşma, ordunun terhisini ve gerekli görülürse herhangi bir noktanın işgalini mümkün kılıyordu. Ardından İstanbul, İzmir, Antep-Maraş-Adana gibi bölgeler işgal edilmiş; Rum ordusu İzmir'e çıkmıştır (15 Mayıs 1919).

Saltanat yönetimi fiilen sona ermiş, Misak-ı Milli (Milli Ant) 28 Ocak 1920'de son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilmiştir. Misak-ı Milli, kurtuluş mücadelesinin siyasi programını, yani vatan sınırlarını ve milletin mukadderatına kendisinin karar vereceğini ilan etmiştir.

Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi

Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmış, milli mücadelenin fiilî başlangıcı olarak bu tarih kabul edilmiştir. Ardından yayımlanan Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ilk belge niteliğindedir ve “milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesini ortaya koymuştur.

Kongreler dönemi bu ilkeyi örgütlemiştir: Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919) milli sınırları ve kurtuluş esaslarını belirlemiş, Sivas Kongresi (4 Eylül 1919) bütün yurtta birliği sağlamış ve bir kongre olarak her ilden delegelerle ulusal bir meclis görevi görmüştür. Bu süreçte Kuvayı Milliye birlikleri kurulmuş, işgallere karşı yerel direnişler başlamıştır.

Kurtuluş Savaşı: Cepheler, Antlaşmalar ve Sonuç

TBMM, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmış, milli egemenlik esasına dayalı yeni bir yönetim kurulmuştur. Doğu cephesinde Ermenistan'a karşı Gümrü Antlaşması (30 Ağustos 1920) imzalanmış; bu, TBMM'nin ilk barış antlaşmasıdır. Ardından Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) ve Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ile doğu sınırı düzenlenmiştir.

Batı cephesinde I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921) ve II. İnönü Muharebesi (26-31 Mart 1921) kazanılmış; Yunan ordusunun taarruzları püskürtülmüştür. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921) sonrası taarruz durumu el değiştirmiştir. Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922) ile düşman ordusu dağıtılmış, 9 Eylül 1922'de İzmir kurtarılmış, Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) ile silah bırakılmıştır. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınmıştır.

Çözüm Tekniği ve Sınav Odaklı Yaklaşım

Kurtuluş Savaşı sorularında çözüm tekniği, olayı üç başlıkta toplamaktır: hazırlık dönemi kongreleri, savaş dönemi muharebeleri, barış dönemi antlaşmaları. Soru kökünde kongre mi, savaş mı, antlaşma mı sorulduğunu ayırt etmek, cevabı doğrudan şıklar arasında daraltır.

Sık çıkan kalıp, tarih–olay eşleştirmesidir: 19 Mayıs Samsun, 23 Nisan TBMM, 9 Eylül İzmir, 24 Temmuz Lozan. Zaman kazandıran yol, antlaşmaları ülke ile eşleştirmektir: Gümrü-Ermenistan, Moskova-Rusya, Mudanya-İtilaf, Lozan-genel barış. Sınavın klasik tuzağı, saltanatın kaldırılma tarihiyle cumhuriyetin ilan tarihini karıştırmaktır: saltanat 1 Kasım 1922, cumhuriyet 29 Ekim 1923'tür.

Ne Öğreneceğiz

Savaşın nedenleri, cepheler, Milli Mücadele ve antlaşmalar Bu konuda ögrenme çıktıları:

• I. Dünya Savaşı'nın siyasi nedenlerini bloklar hâlinde açıklar.
• Osmanlı'nın savaşa katılmasını ve cepheleri tarih bilgisiyle yorumlar.
• Mondros sonrası işgalleri ve milli direnişin doğuşunu değerlendirir.
• Milli Mücadele'nin hazırlık dönemini olay tarihleriyle sıralar.
• Kurtuluş Savaşı antlaşmalarını tarafları ve sonuçlarıyla eşleştirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• İtilaf: Rusya, İngiltere, Fransa; İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya.
• Mondros, Osmanlı'nın imzaladığı ilk ateşkes antlaşmasıdır.
• Misak-ı Milli, 28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilmiştir.
• Amasya Genelgesi milli mücadelenin ilk belgesidir.
• Gümrü Antlaşması TBMM'nin ilk barış antlaşmasıdır.
• İzmir'in kurtuluşu 9 Eylül 1922, Lozan 24 Temmuz 1923'tür.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Samsun, Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi ve TBMM'nin açılışını kronolojik diziniz.

1. Adım 1: Tarihleri yaz: 19 Mayıs 1919, 23 Temmuz 1919, 4 Eylül 1919, 23 Nisan 1920.
2. Adım 2: Tümü milattan sonra olduğundan küçükten büyüğe dizilir.
3. Adım 3: Sıra, milli mücadelenin siyasallaşma sürecini verir.

Sonuç/cevap: 19 Mayıs 1919 → 23 Temmuz 1919 → 4 Eylül 1919 → 23 Nisan 1920

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Hazırlık Dönemini Sıralama konusunun adımları:

1. Adım 1: Tarihleri yaz: 19 Mayıs 1919, 23 Temmuz 1919, 4 Eylül 1919, 23 Nisan 1920.
2. Adım 2: Tümü milattan sonra olduğundan küçükten büyüğe dizilir.
3. Adım 3: Sıra, milli mücadelenin siyasallaşma sürecini verir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Çanakkale Deniz Zaferi ile çıkarmayı karıştırmak: Deniz zaferi 18 Mart 1915, karadan taarruz ise Ağustos 1915'tedir.

Misak-ı Milli'yi TBMM'ye bağlamak: Misak-ı Milli 28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilmiştir.

Saltanat kaldırılışını cumhuriyet ilanıyla eşitlemek: Saltanat 1 Kasım 1922, cumhuriyet 29 Ekim 1923'tür.

Gümrü ile Mudanya'nın taraflarını karıştırmak: Gümrü Ermenistan ile, Mudanya İtilaf Devletleri ile imzalanmıştır.

Kongrelerin sırasını ters bilmek: Önce Erzurum (23 Temmuz 1919), sonra Sivas (4 Eylül 1919) toplanmıştır.

Özet

I. Dünya Savaşı ittifaklar ve sömürge rekabeti sonucu çıkmış, Osmanlı Ekim 1914'te katılmıştır. 18 Mart 1915 Çanakkale zaferi ile savaş Çanakkale'de durdurulmuş, 30 Ekim 1918 Mondros sonrası işgaller başlamıştır.

Kendini Dene

Soru: I. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa'da iki ittifak bloğu oluşmuştur. (a) İtilaf ve İttifak bloklarına giren devletleri ayrı ayrı yazınız. (b) Savaşın çıkmasında rol oynayan en az iki siyasi nedeni belirtiniz. (c) 28 Haziran 1914 Sarajevo olayının savaşın doğrudan tetikleyicisi olarak nasıl değerlendirileceğini açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: İtilaf bloğu (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak bloğu (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı) doğru listelenir; İtalya ve Bulgaristan'ın sonradan katılması eklenirse tam puan alınır (7 puan). İttifaklar yarışı ve silahlanma, emperyalizm ya da milliyetçilik gibi en az iki siyasi neden yazılır (5 puan). Sarajevo'da Avusturya-Macaristan veliahdının öldürülmesinin savaş ilanlarını hızlandıran tetikleyici olay olduğu açıklanır (5 puan). Düzen ve imla (3 puan). Toplam 20 puan.