Cumhuriyet Dönemi — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Cumhuriyetin ilanıyla meclis hükûmeti düzeninin yerleşmesi arasındaki ilişkiyi açıklar.
• 1924 Anayasası'nın kuvvetler ayrılığı ve özgürlük sınırlamaları bakımından getirdiği düzeni açıklar.
• İktisadi inkılapların hangi araçlarla yürütüldüğünü ve kamunun özel sektörle ilişkisini açıklar.
• Hukukî ve toplumsal inkılaplarla kadın haklarının genişlemesi arasındaki bağı kurar.
• Eğitim ve kültür alanındaki düzenlemelerin eğitimi tabana yayma amacini açıklar.
• Çok partili siyasi hayata geçiş ile iktidar değişikliğini birbirinden ayırır.
• 1961 Anayasası ile 1982 Anayasası arasındaki düzen farkını somut ölçütlerle karşılaştırır.

Önemli noktalar

• Cumhuriyetin ilanı bir yıl değil, bir yönetim ilkesidir; meclis hükûmeti düzeni bu ilkenin kurumsal karşılığıdır.
• 1924 Anayasası kuvvetler ayrılığını kurmuş, aynı zamanda bazı hak ve hürriyetleri kanunla düzenlenebilir hâle getirmiştir.
• 1926'da kabul edilen medeni hukuk, aile, miras ve kişilik ilişkilerini kanunla düzenlemiştir.
• 1928 Sanayi Teşvik Kanunu özel teşebbüsü desteklemeye yöneliktir; aynı yıl Türkçe yeni alfabeye geçirilmiştir.
• 1927'de kurulan Ziraat kurumu tarımın finansmanı alanında önemli bir adımdır.
• 1932'de kurulan dil kurumu, dilin yazım ve imlâ kurallarını düzenlemek üzere görevlendirilmiştir.
• Savaş yıllarında gelir ve varlıkları toplulaştıran Varlık Vergisi 1945'te ikinci kez uygulanmıştır.
• Çok partili siyasi hayata geçiş 1946'da başlamış, iktidarın değiştiği genel seçimler 1950'de yapılmıştır.
• Hükümetin devrildiği hareket 1960'da gerçekleşmiş, iki meclisli düzen kuran 1961 Anayasası kabul edilmiştir.
• 1982 Anayasası senatoyu kaldırmış, cumhurbaşkanına geniş yetkiler vermiştir; ilk genel seçim 1983'te yapılmıştır.

Formüller ve kurallar

• Meclis hükûmeti düzeni = yürütmenin meclise karşı hesap vermesi + meclis güvenini kaybettiğinde görevden ayrılması
• 1924 Anayasası yetki paylaşımı = yürütme: kanunları uygulama ve düzenleme; yasama: kanun yapma; yargı: yargılama
• Çok partili dönemin iki aşaması = parti kurma serbestisinin verilmesi + iktidarın seçimlerle değişmesi
• Varlık Vergisi mantığı = savaş koşullarında gelir ve varlıkların toplulaştırılması
• Anayasal denge ölçütü = yasama, yürütme ve yargı kollarının birbirinden ayrılması
• 1932 ile 1982 arasındaki süre = 1982 − 1932 = 50 yıl
• 1950 ile 1982 arasındaki süre = 1982 − 1950 = 32 yıl

Sık yapılan hatalar

• 1924 ile 1982 anayasasının meclis düzenini aynı saymak: İki metin arasında iki ayrı fark vardır. 1924 Anayasası tek meclisli bir yapı kurmuş, kuvvetler ayrılığını üç kolda toplamıştır. 1982 Anayasası ise senatoyu kaldırmış, cumhurbaşkanının yürütmedeki konumunu güçlendirmiştir. Bu iki metin birbirinin devamı değil, farklı bir tercihin ürünleridir.
• Çok partili hayata geçişi 1950 seçimleriyle başlatmak: Parti kurma ve seçim düzeninin yeniden serbest bırakılması ile iktidarın değişmesi iki ayrı olaydır. Çok partili siyasi hayata geçiş, seçimlerde birlikte yarışan partilerin varlığıyla belirlenir. Iktidarın değişmesi ise bu düzen içinde yapılan bir seçimle gerçekleşmiştir.
• Varlık Vergisi'ni bir dış yardım biçimi saymak: Varlık Vergisi savaş koşullarında ülke içindeki gelir ve varlıkların toplulaştırılması amacıyla alınan bir mali yükümlülüktür. Dışarıdan sağlanan mali destek ise ayrı bir kaynak türüdür. İkisini birbirine karıştırmak, iktisadi inkılapların işleyişini yanlış anlamaya yol açar.
• İktisadi inkılapları yalnız devletleşme olarak okumak: İktisadi inkılaplar iki yönlüdür. Devletin üretime doğrudan katılması bir yandır; özel girişimin, mülkiyetin ve çalışma güvencesinin korunması diğer yandır. Girişimi teşvik eden kanunları görmezden gelmek, dönemin ekonomik düzenini tek taraflı anlatmak demektir.
• Medeni hukuku ceza hukukuyla aynı dal sanmak: Medeni hukuk, kişiler arası hukukî ilişkileri düzenler; aile, miras ve kişilik hakları bunun konusudur. Ceza hukuku ise bir suçun işlenmesi ve cezai sorumluluğun belirlenmesiyle ilgilidir. İkisi ayrı dallardır ve inkılapları da ayrı ayrı ele alınır.
• Dil kurumu ile tarih kurumunun görevlerini takas etmek: Kurumların adı benzer olduğu için görev alanları da benzediği sanılabilir. Oysa biri Türkçenin yazım ve imlâ kurallarıyla, diğeri tarih araştırmasıyla ilgilidir. Bu iki kurumu takas etmek, kültür inkılaplarının en sık sorulan ayrım noktasıdır.

Hızlı tekrar ipuçları

• "Cumhuriyet ilan edildi" sorusu, asıl olarak "hangi yönetim düzeni yerleşti" sorusudur; yılı değil düzeni arayın.
• Anayasa sorularında üç soru sorun: meclis tek kola mı iki kola mı ayrıldı, cumhurbaşkanı nasıl seçiliyor, yürütmenin kanun yapma yetkisi var mı. Cevaplar doğru şıkkı işaret eder.
• "Hangi yıl" sorusu geldiğinde şıklardaki yakın yılları karşılaştırın. Yasa, kurum ve seçim olaylarının yılları birbirine çok yakındır; olayın adını bilmek yetmez, olayın türünü de bilmek gerekir.
• Eğitim ve kültür sorularında önce kurumun ne yaptığını sorun. Dilin yazım kurallarıyla mı tarih araştırmasıyla mı ilgilendiğini ayırmadan şık seçmeyin.
• Dış yardım sorularında kaynağın yurt içi mi yurt dışı mı olduğuna bakın. İç vergi ve dış destek aynı kümeye girmemektedir.
• Kronolojik sıralama sorularında olayların yılını önce yazın, sonra küçükten büyüğe dizin; soruda verilen sırayı korumak en sık yapılan hatadır.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin