Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Türk devletleri bir Avrupa devleti gibi tek bir halkın tek bir başkentte kurduğu yapılar değildir. Birden çok boyun bir araya gelmesiyle kurulan bu devletlerde yönetim, boyların bir araya geldiği bir kurultay aracılığıyla belirlenmiştir. Kağan bu kurultayda seçilir, ama görevini boyların rızası olmadan sürdüremez. Bu yüzden Türk devletlerinde kılıç ve diplomasi birlikte kullanılmıştır.
Bu konuda üç devleti sırayla inceleyeceğiz. Asya Hunları, Türklerin bilinen en eski büyük devletidir ve Mete Han'ın döneminde genişlemiştir. Göktürkler, adını "Türk" olarak devlet adında kullanan ilk halk olmuştur ve Orhun Yazıtları'nı bırakmıştır. Uygurlar ise yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir. Üçü arasındaki farkları ve ortak yönlerini bu yolculukta göreceksiniz.
Ön Bilgi: Boy Yapısı, Töre ve Göçebe Düzen
Türk toplumunun temel birimi aile değil, boydur. Boy birden çok aileden oluşur ve ortak bir boy adı taşır. Boylar bir araya gelerek federasyon adı verilen birlikler meydana getirir. Federasyonlarda boy başları han, bu başların oyuna göre seçilen hükümdar ise kağandır. Kağanın otoritesi büyük ölçüde boyların desteğine dayanır; bu nedenle Türk devletlerinde kurultay ve toy (danışma toplantısı) kurumları önemlidir.
Töre, yazıya geçmemiş ama uyulması zorunlu sayılan kurallar bütünüdür. Töre yazılı olmadığı için kuşaktan kuşağa aktarılır ve değişim hâlinde kalıplaşır. Bir devletin yönetim biçimini anlamak, onun töresini bilmeyi gerektirir: kimin kağan olabileceği, kurultayın nasıl toplanacağı ve boylar arası uyuşmazlığın nasıl çözüleceği törede düzenlenmiştir.
Temel Kurallar
Türk devletleri boy federasyonu biçiminde kurulmuştur. Birden çok boy bir araya gelmiş, boy başları hanlık, seçilen hükümdar ise kağan olmuştur. Kağanın gücü büyük ölçüde boyların desteğine bağlıdır; boylar arasında anlaşmazlık çıktığında federasyon dağılabilir.
Kağanlık geleneği Türk devletlerinde ortak bir özelliktir. Asya Hunları'ndan Göktürklere ve Uygurlara kadar hükümdarlar "kağan" unvanını taşımıştır. Unvanın ortak olması, devletlerin birbirinden bağımsız olduğunu gösterir.
Töre Türk devletlerinde temel hukuk kaynağıdır. Töre yazılı değildir; kuşaktan kuşağa aktarılır. Törenin yazıya geçirilmesi, hukuk tarihi bakımından önemli bir aşamadır.
Göktürkler, adını "Türk" olarak devlet adında kullanan ilk halktır. Bu durum, Türk adının bir halk adı olmaktan çıkıp bir devlet adına dönüştüğünü gösterir.
Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir. Yerleşik hayat; şehirleşme, tarımın güçlenmesi, yazının gelişmesi ve ticaretin artması gibi sonuçlar doğurmuştur. Uygurlar ayrıca İslam dinini kabul eden ilk Türkler olarak kabul edilir.
Devlet Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, İslamiyet öncesi Türk devletlerini dönemsel konumları ve ayırt edici özellikleriyle yan yana koyar. Bu tablo "hangi devlet hangi özelliğe sahiptir" tipi soruların çözümüdür.
| Başlık | Asya Hunları | Göktürkler | Uygurlar |
|---|
| Dönem içindeki konum | En eski büyük Türk devleti | Aradaki devlet | Dönemin son devleti |
| Hükümdar | Mete Han öne çıkar | Kağan geleneği sürer | Kağan geleneği sürer |
| Yaşam biçimi | Göçebe | Göçebe | Göçebeden yerleşik hayata geçiş |
| Yazı ve kayıt | Yazılı kayıt sınırlıdır | Orhun Yazıtları bırakılmıştır | Kendi alfabesiyle yazılmıştır |
| Türkiye ile ilişki | Geniş göçebe gücü | Orta Asya'da güçlü konum | Doğu Asya'da yerleşik düzen |
| Temel ayırt edici özellik | Genişleme ve Mete Han | Türk adının devlet adı olarak kullanılması | Yerleşik hayat ve İslam'ın kabulü |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Devletin adını ve dönemini belirleyin. "Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk halk" ifadesi doğrudan Göktürkleri gösterir. "Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu" ifadesi ise Uygurları işaret eder.
Adım 2 — Kurumu eşleştirin. Orhun Yazıtları Göktürklere, Mete Han Asya Hunlarına, kendi alfabesi Uygurlara aittir. Bu üçlü eşleşme sınavda sık sorulur.
Adım 3 — Yaşam biçimini sorun. Göçebe toplulukta hayvancılık temel geçim kaynağıdır; yerleşik hayata geçişle birlikte tarım, şehir ve yazı gelişmiştir. Bu ayrım, Uygurların konumunu belirler.
Adım 4 — Gerekçeli hüküm kurun. "Bu olay Uygurlarla ilişkilidir çünkü Türklerin yerleşik hayata geçişi bu dönemde gerçekleşmiştir" biçiminde bir açıklama yazın.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda puan kaybı çoğu zaman devletlerin birbirine karıştırılmasından gelir. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Orhun Yazıtları'nı Uygurlara bağlamak: Orhun Yazıtları Göktürkler tarafından yazdırılmıştır. Uygurlar ise kendi alfabelerini geliştirmiştir. İki yazı geleneği karıştırılmamalıdır.
- Türk adını devlet adı olarak kullanan halkı yanlış söylemek: Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk halk Göktürklerdir. Asya Hunları Türk adıyla kurulmamıştır.
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğunu Göktürkler sanmak: Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu Uygurlardır. Göktürkler göçebe yaşam biçimini sürdürmüştür.
- İslam'ı kabul eden ilk Türklerin Uygurlar olduğunu unutmak: Uygurlar, İslam dinini kabul eden ilk Türkler olarak kabul edilir. Bu durum, Türk devletlerinin dinî açıdan geçirdiği değişimi gösterir.
- Töreyi yazılı hukuk gibi sunmak: Töre yazılı değildir; kuşaktan kuşağa aktarılan kurallar bütünüdür. Orhun Yazıtları'nın önemi kısmen de bu geleneğin yazıya geçirilmesidir.
- Türk devletlerini tektar hükümdarlı devletler sanmak: Türk devletleri boy federasyonu biçimindeydi; kağan boyların desteğiyle seçilirdi. Bu yapı Doğu Asya'da kalmış bir gelenektir.
Özet
Türk devletleri boy federasyonu biçiminde kurulmuş, hükümdarlık da boyların oyuyla gelmiştir. Türk devletleri birden çok boyun birleşmesiyle kurulmuş federasyon bütünleridir; boy başları hanlık yapmış, hükümdarı seçmiştir. Seçilen hükümdar kağan olur ve görevini boyların desteğiyle sürdürür. Töre, bu devletlerde temel hukuk kaynağıdır ve yazıya geçmemiştir. Asya Hunları Türklerin bilinen en eski büyük devletidir; Mete Han'ın döneminde genişlemiştir. Göktürkler adını "Türk" olarak devlet adında kullanan ilk halk olmuş ve Orhun Yazıtları'nı yazdırmıştır; yazıtlar VIII. yüzyılda yazılmıştır. Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir; kendi alfabelerini geliştirmişler ve İslam dinini kabul eden ilk Türkler olmuşlardır. M.Ö. 1200 civarında hızlanan Kavimler Göçü, Roma'nın M.Ö. 753'te kurulmasıyla da ilişkilendirilir.
Ders çıkışı şu altı soruya cevap vermeyi deneyiniz: (1) Türk devletleri nasıl kurulmuştur? (2) Kağanın otoritesi nasıl korunmuştur? (3) Töre nedir? (4) Göktürklerin ayırt edici özelliği nedir? (5) Orhun Yazıtları hangi yüzyılda yazılmıştır ve neden önemlidir? (6) Uygurlar Türk tarihinde hangi bakımdan önemlidir? Her cevap için bir cümlelik gerekçe yazın. Ardından üç devleti bir zaman çizelgesine yerleştirip aralarındaki süreyi ve hangi aşamada ne değiştiğini not edin.
Ne Öğreneceğiz
Türklerin İslamiyet öncesinde kurduğu devletleri boy yapısı, töre ve kağanlık geleneği açısından inceleme; Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurları karşılaştırma; Orhun Yazıtları'nın dil ve hukuk tarihi açısından değerini değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Türk devletlerinde boy federasyonu ve kağanlık geleneğini açıklar.
- Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurları dönemsel olarak sıralar ve karşılaştırır.
- Orhun Yazıtları'nın hangi yüzyılda yazıldığını ve neden temel kaynak sayıldığını belirtir.
- Uygurların yerleşik hayata geçmesinin ne tür sonuçlar doğurduğunu açıklar.
- Türk adının hangi devletle birlikte devlet adı olarak kullanılmaya başlandığını söyler.
- Kavimler Göçü ile Roma kuruluşu arasındaki ilişkiyi nedensellik üzerinden değerlendirir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Türk devletlerinde yönetim nasıl kurulmuştur?
- Birden çok boy bir araya gelmiştir.
- Boy başları hanlık yapmış ve hükümdarı seçmiştir.
- Seçilen hükümdar kağan olmuştur.
Sonuç/cevap: Boy federasyonu ve seçilen kağanlık
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Göçebe yaşam biçiminin temel geçim kaynağı nedir?
- Göçebe topluluklar hayvancılıkla geçim sağlamıştır.
- Bu nedenle tarıma bağlı şehir yaşamı sınırlı kalmıştır.
- Yerleşik hayata geçişle tarım belirleyici hâle gelmiştir.
Sonuç/cevap: Hayvancılık
Kendini Dene
Soru: Türk devletlerinde boy federasyonu yapısının güçlü yönlerini ve zayıf yönlerini yazınız. Her iki başlıkta en az iki gerekçe veriniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Güçlü yön olarak farklı boyların güçlerinin birleştirilmesi yazılır (4 puan). Boy başlarının hanlık geleneği ve danışma kültürü güçlü yön olarak belirtilir (4 puan). Zayıf yön olarak boylar arası anlaşmazlıkta federasyonun dağılabilmesi yazılır (5 puan). Kağanın görevini boyların rızası olmadan sürdürememesi ikinci zayıf yön olarak verilir (4 puan). Sonuçta bu yapının kurumların gelişmesini de teşvik ettiği yazılır (3 puan). Toplam 20 puan.
